IHINRERE SYNQPTIKI

IHINRERE  SYNQPTIKI

AFIHAN: Bi a ba farabalc kiyesi Bibeli wa, a o ri wipe awqn iwe ihinrere mcrin ni o wa. Awqn naa ni wqnyi:

Matthew

Marku

Luku

Johannu

Ni akoko ti won ze akojqpq Bibeli ni wqn yq mcta ninu iwe yi ti wqn pe ni ihinrere synqptiki: Matthew, Marku ati Luku.

Matthew, Marku ati Luku, ninu iwe wqn, sqrq nipa ibi Jesu Kristi, (genealogy) ati baptisimu Jesu Kristi, idanwo Jesu Kristi ti wqn si salaye izv iranzc Jesu Kristi lckunrcrc.

    Ni tootq, ihinrere synqptiki tumq si awqn iwe ihinrere mcta akqkq ti o jq ara wqn.

                    ALAYE ITUMQ IHINRERE SYNQPTIKI

     Synqptiki wa lati inu ede Giriki ti a pe ni ‘synqptikqsi’ ti o tumq si, riran papq tabi hihun papq. Gbolohun qrq yi ni a lo fun awqn iwe ihinrere mctccta akqkq tii ze Matteu, Marku ati Luku. Ihinrere ti synqptiki ni iwe ihinrere mcta akqkq to jqra wqn. Awqn iwe ihinrere mctccta yi jqra wqn ni zize akqsilc igbe aye Kristi, zugbqn iwe ihinrere kcrin (Johannu) yatq si wqn. Awqn iwe ihinrere ti synqptiki duro lori orisun alakqsilc.

                                          AWQN ORISUN IRANWQ

                                       

1.   Orisun alafcnusq- Eleyi jc orisun ifitonileti ti cnikan tumq rc fun clomiran.

2.   Orisun alakqsilc- Eleyi jc orisun ifitonileti ti cnikan fi fun clomiran lati le ze cda akqsilc rc.

1.        Orisun alakqsilv: Orisun alakqsile jc orisun iranwq fun awqn ihinrere wqnyi lati qwq cnikan si clomiran. Awqn ohun ti o wa ninu qrq wqnyi jqra wqn pupq. Isc iranzc Jesu ni a ze agbekalc rc ninu ihinrere mctccta ni qna kan naa. Alaye inu rc jqra, ati awqn ikqni Jesu ninu iwe ihinrere. Awqn ijqra yi farahan de ipele ede won, aza ati awqn qrq inu rc. Amqza, akiyesi awqn iyatq ninu ijqra wqn yi, eyi ti o ze afihan pe awqn iwe naa yatq si ara wqn ni igbekalc.

Niwqn igbati awqn ihinrere ti synqptiki gbckcle orisun alakqsilc, ihinrere kcrin paapa naa gbckcle orisun alakqsilc de ipele kan, zugbqn, orisun aza tirc jc alafcnusq. A ze afcnuzq qpq qrq ninu iwe ihinrere kcrin.

Ni itvsiwaju, igbagbq awqn onigbagbq akqkq yi ni yio sq iru aza wo ni wqn fv ti wqn si gba pe o jc orisun iranwq fun awqn iwe yi. Siwaju sii, awqn baba igbagbq ko ipa pataki lati fi idi orisun ti wqn gba kq awqn iwe yi mulc. Nitori pe ki a to tcwq gba ihinrere gcgcbi orisun ckq igbe aye kristicni, awqn nkan wqnyi ni a gbqdq kiyesi:

1.   Akoko ti wqn fi qrq naa sqwq nipa afcnusq

2.   Ibazepq laarin ihinrere synqptiki pclu ibazepq ti o zee ze ki o wa ninu ihinrere kcrin.

3.   Iwoye imq ijinlc, olukuluku awqn onkqwe.

Ifarabalv lati wadi ibazepq ti o kan farahan ni a npe ni ORISUN IWADI, nigbati ifarabalv wadi akoko ti a kq iwe naa ni a npe ni IWADI  ALAGBELVRQ.

Iwadi Pataki ati oju iwoye awqn onimq ijinlc bibeli nipa onkqwe kqqkan ni a n pe ni IWADI ALAYQKURO. IWADI miran ti o nilo agbeycwo ni a npe ni IWADI ALAYVWO, eyi ni zize izc iyiriwo ni qna ti o ze koko.

                                        ORISUN IWADI

Bi a ba yc ihinrere wo, kii ze ihinrere mcta akqkq ni o yatq si ihinrere ikcrin, zugbqn o daju pe awqn ohun ijqra wa laarin ihinrere ti synqptiki ati ihinrere ti Johanu bakanaa ni awqn iyatq eyi ti awqn qjqgbqn ze iwadi rc.

Lati qgqrun mejidinlogun ati mqkandinlogun odun (18^th ati 19^th  Century) scyin, ni a ti tcnu mq pe ki a farabalc ze idanilckq ninu majcmu titun, paapa julq, iyatq ati awqn afijq ti o wa ninu awqn ihinrere mcta akqkq.

Awqn apapq akojqpq iyato ati awon afijo ti o wa ninu iwe ihinrere mcta akqkq ni a npe ni IZORO SYNQPTIKI.

                                             IZORO SYNQPTIKI

ALAYE ITUMQ: Izoro synqptiki jc akojqpq awqn iyatq ati awqn afijq ti o wa ninu awqn iwe ihinrere mcta akqkq. O jc ojuze akqkq fun iwadi orisun lati gbiyanju qna abayq kuro ninu izoro synqptiki. Afijq larin iwe mcta akqkq pin si qna meji:

1.   Gbogbo awqn ihinrere mctccta ni wqn ni akqsilc gbogbo nipa izc iranzc Jesu.

2.   Gbogbo wqn bcrc pclu akqsilc igbe aye Johannu baptisi ati idanwo Jesu.

Wqn tcsiwaju pclu akqsilc izc iranzc Galili ati akqsilc irin ajo lq si kesaria ti Filippi, kii  ze wipe akqsilc ihinrere yi jqra wqn nikan, zugbqn awqn ilana izvlc ni a to lckunrcrc. Iwe Marku wqpq ninu awqn synqptiki to ku, fun apccrc, o to nkan bi 90% iwe Marku ti a ze atunkq rc sinu iwe Matteu ati wipe o to nkan bi 50% (idaji) iwe Marku ni a ri ninu iwe Luku, nigbati iwe Marku ni ida qgbqn 30% eyi ti a ze atuntc rc ninu iwe Matteu ati Luku.

       Idaji (50%) ohun to wa ninu iwe Matteu ni o jq ti Marku, nigbati ida ogoji 40% iwe Luku jq ti Marku, bakanna iwe ihinrere Matteu ati Luku ni csc igba (200) ti o jqra. Awqn to jqra ninu iwe Matteu ati Luku jc awqn ikqni nipa Jesu Kristi pclu awqn ohun elo dic nipa alaye ijiya Kristi. Ipa kcta awqn afijq yi ni o nii ze pclu itan iwaasu ati gbolohun qrq jc apccrc ti o wqpq ti a le ri ninu awqn iwe wqnyi:

1.   Matteu-9:1-2, 3-8

Marku-2: 1-6, 7-12

Luku 5:17-26

Ibeere ti o tvle ni qrq nipa aawc gbigba.

2.   Matteu 9:14-17

Marku-2:18-22

Luku 5:33-39

3.   Matteu-9:18-26

Marku-5:21-39

Luku-8:41, 52-56

4.   Matteu-8:26-34

Marku-1:1-28

Luku-8:26-39.

QNA ABAYQ TI A ZE AGBEKALC RC LATI YANJU IZORO SYNQPTIKI (ERONGBA)           

Orisi qna abayq meji ni a ze agbekalc rc si izoro synqptiki;

1.   Erongba iwe ilewq meji

2.   Erongba iwe ilewq mcrin

                          ERONGBA IWE ILEWQ MEJI

Ni qdun 1835, arakunrin kan ti a npe ni C. Lachman ti o n rin ni oju qna kan naa, ohun ni o gbiyanju qna abayq to yatq, ti o mu gba pe Marku ni cni akqkq ti o kqkq kqwe ninu awqn ihinrere synqptiki, ati wipe nze ni awqn Matteu ati Luku lo iwe Marku lati kq ihinrere tiwqn.

Ni qdun 1863,H.Z. Holtzman ni o ze atunze si qna abayq eyi ti Lachman ze agbekalc rc ti o si fun ni orukq kan zozo ti a npe ni “Erongba iwe ilewq meji”. O wipe Marku ni cni akqkq ti o kqkq ze awari iwe ilewq kan ti a npe ni “Q”  ati wipe nze ni Matteu ati Luku lo fun zize agbekalc iwe tiwqn.

                       ERONGBA  IWE ILEWQ MEJI

                MK                                            Q

          

           MATT                                          LK

ERONGBA IWE ILEWQ MCRIN

Itcsiwaju wa nipa atunze si erongba iwe ilewq yi lati qwq arakunrin F.C.GRANT ati arakunrin B.H.STEETER ni qdun 1924 ati qdun 1957, ninu igbiyanju wqn lati fc erongba iwe ilewq meji yi loju, awqn qjogbqn meji yi ze agbekalv erongba iwe ilewq mcrin (orisun ti o pq). Ni afikun si Marku ati Q gcgc bi orisun erongba iwe ilewq mcrin  ze agbekalc miran pe ki orisun kan wa ti a o pe ni ‘M’ fun Matteu, ki orisun miran wa ti a o pe ni ‘L’ fun Luku, ki ‘Q’ o wa fun Marku, ki orisun miran ti a o pe ni “MK” tun wa fun Marku bakanna.

            Q     -        Orisun - Marku

             M   -        Orisun - Matteu

              L   -       Orisun - Luku   

              MK -       Orisun – Marku

Olukuluku wqn ni wqn ni orisun tiwqn ni cyq kqqkan.

          Izoro synqptiki dide lati ibi igbiyanju lati ze alaye ijqra gbogboogbo eyi to wa laarin Matteu, Marku ati Luku nigba ti a ze akqsilc iyatq olukuluku wqn. Meji ninu awqn onkqwe iwe ihinrere mcrccrin (Marku ati Luku), wqn kii ze cni ti izvlc ti wqn kq nipa rv zoju rv, sibv, awqn ibeere kan wa nipa onkqwe meji to ku (Matteu, Johannu) Eleyi tumqsi pe a ko le ro pe awqn afijq ati iyatq laarin ihinrere yi o wa lati inu iwoye olukuluku onkqwe gcgcbi ogbifq fun Jesu ati izc iranzc rc. Awqn orisun miran dabi cni pe wqn lqwq si bi a ti kq awqn ihinrere mcrccrin.

ERONGBA IWE ILEWQ MCRIN

1.   M             2. MK                     3. Q          4. L

                       

 

                              MATT                       LUKU

      Ni nkan bi cgbcrun qdun meji schin (2,000yrs), awqn qjqgbqn kan ni wqn ti fi ara wqn jin fun atize awari orisun na, bi o tilc jc pe iye meji wa boya won o se azeyqri lori erongba wqn yi. Awqn ero ori kan ni o tun su yq lati agbqn kan, akqkq ni awqn synqptiki fun ra wqn. Ekeji nipe meji ninu awqn ihinrere synqptiki gbckcle ihinrere miran.

Titi di nkan bi cgbcrun din igba tabi cgbesan tabi 1,800years, ijq gbagbq lati inu ero qkunrin ti a npe ni Augustine, ti o wipe Matteu ni o kq ihinrere akqkq, Marku ni o ze adakq Matteu, Luku si lo awqn meji lati kq iwe tirc.

                                      MARKU GCGCBI ORISUN

      Qpq awqn qjqgbqn ni wqn gba bayi pe o kere ju meji paapa julq mcrin ni orisun ti o wa lchin iwe ihinrere synqptiki. Akqkq ti o si ze Pataki ju ni ihinrere Marku, kii ze iwe Matteu gcgcbi ijq ti kqkq gbagbq. Iwe Marku ni czc bi 666 (laika ori kcrindinlogun czc kczan titi de ogun) eyi ti awqn qjqgbqn gba pe a ze afikun rc lcyin ti wqn ti kq iwe na tan. Apapq awqn csc ti o to 606 ni o tun farahan ni awqn qna kukuru ninu iwe ihinrere ti Matteu, ti o jc 1,071 vsv ti o to 350 lati inu iwe Marku tun fi ara han ninu iwe ihinrere ti Luku ti o to 1,151 vsv.

Eleyi tumqsi pe, ju idaji iwe Matteu ati idakan ninu mcta iwe Luku ni a kq lati inu ohun elo Marku. Csc mqkanlelqgbqn iwe Marku nikan ni ko farahan ninu iwe Matteu ati Luku. Qpq awqn akiyesi fihan wa pe Marku ni orisun kii ze Matteu ati Luku.

Lakqkq, Matteu ati Luku wqn ko fohun sqkan ninu agbekalc ohun elo wqn bi a ba fi wqn we iwe Marku. Nibi ti Matteu ati Luku ti tako awqn izclc kan ti Marku gba ni tirc. Clvkeji, qpq ckunrcrc qrq ninu iwe ihinrere Marku ni wqn gbe oju foo tabi ti wqn yq kuro ninu iwe ihinrere Matteu ati Luku. Jc ka ze afiwe wqn, Marku 4:1, Matteu 13:1-2, Luku 8:4.

Bi Marku ze kiyesi awqn igbe aye awqn qmq cyin ni a yq kuro ninu iwe Matteu ati Luku, nitori qwq ti wqn fun wqn gcgcbi Aposteli. (Marku 6:52; 9:32). Marku sq awqn qrq yi nitoripe o ni igboya lati sq, nitori awqn iwe ihinrere yoku ko sq boya nitori ki wqn le bu qla fun awqn qmq-cyin nitori ize Pataki wqn gvgvbi Aposteli.

Marku tqka si ihuwa si Jesu bi eniyan; Marku 14:34 jc ko di mimq fun wa pe Jesu ni ibanujc, zugbqn Matteu ati Luku fi qrq yi pamq. Marku 8:12- Jesu kcdun gidigidi, Marku 10:13-14- Jesu binu nitori iwa ti awqn qmq chin Rc hu lati di awqn qmqde lqwq.

Awqn qrq miran wa ti awqn iwe yooku ti wqn gbe fuyc, fun apccrc, ipa tabi agbara ti Jesu ni lati ze awqn isc kan ni a yq kuro lati qwq wqn. Marku 6:6, Matteu 13:58, Luku 4:23. Ni abala miran Matteu ati Luku ninu izclc miran tan imqlc si azeyqri Jesu nipa ikaanu. Marku 1:32-34, Matteu 8:16. Bi a ba ro pe Matteu ati Luku ze adakq iwe Marku ni, yoo rq wa lqrun lati ze alaye wqn, zugbqn yi o nira bi a ko ba gba bcc.

                                           Q GEGE BI ORISUN

Nigbati a ze akiyesi awqn ohun elo ninu iwe Matteu ati Luku, awqn onkawe ze awari rc pe o ju igba czc (200 vsv) ti ko farahan ninu iwe Marku rara. Awqn ohun elo yi ti o kun fun ikqni Jesu, ti a si le pin si isqri mcrin.

1.   Jesu ati Johannu Baptisi (onitvbqmi)

2.   Jesu ati awqn qmq-chin rc

3.   Jesu ati awqn alatako rv

4.   Jesu ati qjq iwaju

Awqn qjqgbqn gba pe awqn ohun elo yi gbqdq jc eyiti o wa lati orisun ti o han si Matteu ati Luku nikan, zugbqn fun ere idi idanimq, orisun yi ni a npe orukq rc ni (Q) eyiti o wa lati inu ede (Germany) ti a npe ni “Quelle”, eyiti o tumq si ‘orisun’ tabi ‘ojulowo’. Iwe ilewq ti a pe ni “Q” yi ni o dabi imq ori niwon igbati akori cda, Ozeeze, amoza, pe iwe ilewq kan, eyi ti o ni awqn qrq Jesu ninu ti o si wa ni ibamu pclu “Q”  ni awqn ijq akqkq ri. Awqn baba ijq bii, Papias, ti wqn kqwe ni 130AD ze akqsilc rc pe Matteu gba awqn qrq izipaya kan ni ede Heberu (Oracles) o si tumq rc bi o ti yee. A ko le sq boya iwe izipaya ti o gba yi ni iwe ihinrere ti Matteu, zugbon o zeeze ki o duro fun orisun kan ti a lo fun iwe ihinrere Matteu ati Luku.

Awqn qrq Jesu ni wqn gbe l’arugc pupq ninu ijq akqkq, paapa awqn itoni lori awqn azczc gbagbq, o si zee ze ki o jc pe, vsv igba (200 vsv) ti Matteu ati Luku ni, ti o jqra, ni o duro fun orisun kan ti a ze akojqpq rv lati qwq Matteu, eyi ti o han si Papias gcgcbi iwe isipaya (oracle)

                                   IWADI AGBELCRQ

Lchin ogun agbaye akqkq, iwadi titun nipa awqn ihinrere bcrc ni ilu Germany. Ilepa wqn ni lati mq aziri awqn alakqsilc (Marku, Q, ati L) ki wqn si ze iwadi qna ti wqn gba fi ihinrere zqwq nipa qrq cnu lati akoko ti o wa larin iku Jesu ni (AD 30) titi di akoko ti Paulu kq iwe ni (AD 50).

Ile iwe ironu yi sinmi le qpqlqpq awqn arojinlc:

1.   Wipe itan ti a fi lelc nipa Jesu ni o pada di eyi ti a pin si awqn isqri bi; awqn itan iyanu, awqn owe, awqn gbolohun qrq agbara, Marku 2:27, Mark3:35, ati oniruuru awqn qrq ti Jesu sq. Matteu 6:19-34, paapa julq akqsilc iku Jesu.

2.   Erongba miran nipa iwadi agbelvrq sq wipe awqn ijq akqkq ze iranti, wqn si ze atunze, wqn si fi awqn abala ikqni Jesu ati izv iranzc rc zqwq si awqn vlomiran eyi ti o wa ni ibamu pclu ipo ti wqn wa.

Eleyi tumqsi pe, ni afikun sisq nipa Jesu, ihinrere sq fun wa nipa ijq akqkq ti o fi itan Jesu sqwq si awqn clomiran. Eleyi tumqsi pe awqn ijq akqkq ko ri Jesu bi opomulero aworan igba atijq lasan, zugbqn bi Oluwa ti o wa laye titi di isinsinyi.

Arojinlc keji yi ni a fi idi rc mulc ninu iwe ihinrere ti Johannu nitori ti o ran wa leti awqn ohun manigbagbe ti a fi idi rc mulc nipa Jesu lati pasv Cmi-Mimq (John 14:26). A ko sq pe awqn ijq akqkq kan gbe itan kalc, ati pe ki wqn kan waasu nipa Jesu cni ti o kan jc aworan ti a nwoye rv zugbqn o tumq si pe, ijq akqkq pa oye nipa Jesu mq nigbti awqn miran ko naani cni ti Jesu nze, awqn izclc ati awqn qrq Oluwa ni oze Pataki ni oju ijq akqkq ju awqn miran lq. Bi o tilc jc wipe awqn iwadi mcrin si wa ni ipo qmq qwq, zugbqn o ti ran wa lqwq lati mo riri ipa ti ijq akqkq ko nipa idasilc ihinrere. O zeeze ki a mq boya ijq akqkq yvpvrc itan Jesu tabi wqn pa ohun ti wqn gbagbq nipa itan Jesu mq. Ze bcc ni?

   Majcmu titun fi awqn ohun kan han wa eyi ti o yc ki a fi kiyesara nipa bi a o ze sqrq nipa ijq akqkq. Awqn ijq akqkq gbiyanju lati pa vri Oluwa mq nitori qpq awqn ti izvlv yi zoju wqn ati dic lara awqn Aposteli zi wa laye nigbati a kq iwe ihinrere jade, awqn ti izclc yi zoju wqn ni wqn kin qrq yi lchin ti wqn si dabobo ihinrere kuro lqwq idibajv.

Siwaju si, a mq pe ijq akqkq dojukq inunibini nigbati wqn bvvrv si ni waasu ihinrere lqdq awqn keferi. Qkan lara inunibini ti wqn doju kq ni gbigba awqn keferi sinu ijq ati paapa qrq ikqla, zugbqn irufc qrq bcc ni a darukq rv ninu ihinrere (Matteu 8:10).

Lakotan, awqn qrq ati awqn gbolohun ti o nda ni l’qkan ru, zugbqn ti o ze Pataki si ijq akqkq ni o wa ninu awqn ihinrere, bi qrq nipa awqn qmqde. Marku 10:13-16, tabi awqn izvlc ti a n ranti to n banilqkan jc bi igba ti Peteru sc Jesu (Peter’s denyer) marku 14:66-68, awqn wqnyi tqkasi pe ijo akqkq ni ipinu lati da aabo bo aza wqn tiwqn gba, ju ki wqn kan sq aworan wqn di titun.

                                         IWADI ALATUNZE

    Lati igba ogun agbaye clckeji ni awqn qjqgbqn ti se iwadi nipa ihinrere ni agbegbe miran, wqn tcjumq ojuze awqn onkqwe ihinrere gcgc bi alatunto si awqn ohun elo ti wqn gba lqwq ijq akqkq. Qrq ti a pe ni iwadi atunto ni o wa lati inu ede Germany ti a npe ni ‘Redaction’ti o tumq si ‘Editing’ ti o tumqsi ‘atunto’ Orisun yo’wu ki onkqwe jogun, awqn alatunto yi ti fihan wa pe awqn onkqwe ihinrere ju onkqwe akqsilc itan lo dabi clvri awqn ohun elo ti wqn fi zqwq.

Olukuluku wqn ni wqn jc okun lara eyi ti o so wa pq mq Jesu. Olukuluku wqn ni o fi  aworan Jesu han ni qna to yatq, nitoripe olukuluku  wqn kqwe si awqn olugbq ti o yatq, ti wqn si tvnu mq abala to yatq nipa igbe aye Jesu.

        Fun Marku, Jesu jc iranzv to n da ze akoso ti o si ze afihan jijc qmq Qlorun Rc lori agbelebu. Ohun ti Matteu tcjumq ni lati fi Jesu han gcgc bi olukq ni ti o tobi ju Mose lq, ti o si ntcsiwaju lati wa pclu awqn qmq vhin Rc. Fun Luku Jesu ni okuta Pataki ninu itan igbala ti a bcrc pclu Isreali, ti a mu ze ninu Jesu ti a si sq di mimq fun ijq.

Onkqwe ihinrere kcrin ze afihan aditu jijc Qlqrun ninu eniyan cni ti o mu iye wa sinu aye nipa gbigbckcle (Johannu 1:14).

                                                              AWQN SYNQPTIKI ATI

                                   IHINRERE JOHANNU

Yio jc azize pe Johannu yatq si awqn ihinrere yoku ati wipe ko nilo ki a ze agbeycwo rv pclu wqn. Gbogbo iwe ihinrere mcrccrin ni o ze afihan Jesu lati pasc abala izvlc kqkan ninu aye Rc. Leke gbogbo rc ni iku ati ajinde Rc. Zugbqn Johannu fi Jesu han lqna to yatq ati lai gbckcle orisun iranwq lati ibomiran.

Ninu synqptiki izc iranzv Jesu ko to qdun kan, o si waye paapa ni Galili. Ninu iwe Johannu, izc iranzv Jesu gbooro ju bi qdun mcta lq ti o si waye lqpq igba ni Judea. Synqptiki fi Jesu han gcgc bi qmq eniyan ti o ni ize ti o nfi aworan qrq han awqn olugbq rc. Amqza, Johannu ko fi aworan han, zugbqn o sq nipa aye Jesu ati ikqni ti o wa taara, ti o si kqni nipa ara rc. Ninu synqptiki, Jesu kqni nipasv owe, awqn owe yi fvrv to qgqta lapapq, zugbqn ninu ihinrere ti Johanu, ko si owe rara.

Ninu synqptiki, Jesu kqni nipa ijqba Olorun, ti o si jc wipe ninu ihinrere ti Johanu, o kqni nipa ara Rc. Ninu synqptiki, Jesu bcbc pe ki wqn maze polongo ohun lati qwq awqn ti wqn ri izc iyanu rc, zugbqn ninu Johannu awqn izc iyanu lo fi Jesu han ati izc iranzc rc.  

A le ma ni oye to kun nipa bi awqn ihinrere ze bcrc ati awqn orisun ti olukuluku lo fun awqn iwe wqn, zugbqn ipenija ti o ju ni ki a wa aditu nipa ihinrere yi, ki a kq bi a ti n mq riri bi olukuluku onkqwe ze ze afihan Jesu ni qna to yatq, ki a si ma dagba ninu ifv ati ifara cni jin fun-un.

                                      IHINRERE TI MATTEU                  

AFIHAN: Ihinrere ti Matteu zq fun wa nipa irohin ayq pe Jesu ni olugbala ti a seleri rc vni nipasc qna ti Qlqrun gba mu awqn ileri Rc zc ti o ti sq ninu majcmu laelae. Iroyin ayq yi kii se fun awqn eniyan Juu nikan, laarin awqn ti a ti bi Jesu, to dagba, ti o si ngbe  igbe aye rv ni arin wqn, zugbqn fun gbogbo agbaye. Iwe Matteu ni a to leto daradara.

O bcrc pclu ibi Jesu, o se alaye iribqmi Rv ati idanwo Rc, lchin naa ni o sq nipa izc iranzc iwaasu rc, ikqni ati izc iranzc imularada ni Galili. Lchin eyi, ihirere yi ze akqsile irin ajo Jesu, lati Galili lq si Jerusalvmu ati awqn izvlv qsv Jesu ti o gbcyin, eyi ti o wq inu kikan mq agbelebu rv ati ajinde Re.

Ihinrere Matteu ze afihan Jesu bi olukq nla, vni ti o ni asc lati tumq ofin Qlqrun ti o si tun nkoni nipa ijqba Qlqrun, qpq awqn ikqni rv ni a to ni isqri- isqri gcgc bi izvlc wqn ti a si ko wqn jq si ipele marun.

1.    Iwaasu ori-oke, eyi ti o ni se pclu ihuwasi, awqn ojuse, awqn anfani ati ayanmq cni ti o bajc qmq ijqba qrun.

2.    Awqn itqni fun awqn qmq vhin mejila fun izv iranzv wqn (Matteu 10)

3.     Awqn owe nipa ijqba qrun (Matteu 13)

4.    Ikqni lori jijv qmq vhin (Matteu 18)

5.    Ikqni nipa opin akoko yi ati wiwa ijqba qrun (Matteu 24,25)

Ihinrere ti Matteu ni ihinrere ti ijq fvran ju titi di akoko Irenaeus. Ihinrere Matteu farahan gcgcbi eyi ti o rqrun lati ye ni gege bi iwe ti a kq si awqn Juu kristcni ni akoko ti o tvle qdun ti a wo Jerusalem palc ni A.D 70, ni akoko yi ni ijq ati Synagqgu nrin lqtqqtq ti awqn Juu kristcni si ndoju kq awqn wahala, nipa qna ti wqn le gba mu qrq naa ni irufc akoko yi.

                                                 CNI TI O KQ

                                                   IWE NAA

     

Bi o tilc jcpe itan fi ihinrere akqkq sqri Matteu, zugbqn izc inu rv jc eyiti a ko mq eniti o ni. Orukq ti a pe ni “Matteu” yi ko farahan ninu iwe rc lati se apejuwe vni ti o kqq. Matteu, agbowo-ode, cni ti o pada di qkan ninu awqn Aposteli Jesu mejila (Matteu 9:9). Orukq Matteu farahan ni ipo keje ninu akqsilc awqn aposteli mejeji. (Matt 3:18, Luku 6:15). Orukq rc farahan ni ipo kcjq ninu awqn iwe meji miran (Matteu 10:3;  Ize awqn Aposteli 1:13).

Ni ede Heberu, orukq Matteu tumqsi “Ma-thue” ti o tumq si cbun Qlqrun tabi cbun Jehofa (Gift of God) zugbqn a mq lati inu owo rc pe, o feran vbun awqn vlomiran bakanna. O jc agbowo ode (Matteu 9:9-11) cni ti o nzizv ni agbegbe kapanamu labc azc Hcrqdu Antipasi. Ni akoko Jesu, wqn ma ngba owo ile ati opo taara lati qwq awqn osisc ijqba Romu, sugbqn awqn owo ori lori awqn cru ti wqn ba ko wqle, ni wqn fa le awqn agbowo ode ti ijqba ibilc lqwq. Matteu jc qkan ninu awqn eniyan ti o nze iru izc isin yi. Awqn Juu korira awqn agbowo ode, kii ze nitori iwa ibaje wqn nikan, zugbqn nitori wqn nzizc papq pclu awqn ara Romu cni cgan. Awqn agbowo ode ni a to papq pclu awon apaniyan ati awqn adigunjale, a si fi aaye gba Juu lati parq fun wqn ti o ba  zeeze. Ihuwa si ti a ri ninu ihinrere yi jqra. A zeto agbowo ode pq mq alagbere  ninu iwe (Matteu 21:31). A to awqn agbowo ode pclu awqn keferi (Matteu 18:17) ati lqpq igba a to wqn papq pclu awqn clcsc (Matteu 9:10). Wqn jc ohun ikqsc fun awqn Juu, fun eto qrq aje ati izv wqn lawujq gcgc bi awqn advtc ze di cni ikqsilc nitori aimq wqn, awqn mejeji ni a yq kuro laarin awqn eniyan Qlqrun.

                                      AKOKO ATI IBI TI A TI KQ IWE NAA

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 

Ko si vri to daju pe a tete kq iwe Matteu siwaju awqn iyoku rc, zugbqn a mq pe iwe Marku ni a ti kq siwaju rc ni qdun A.D 65 or 70. Ibi ti a ti ze akojqpq ati kikq iwe Matteu ni a ko mq, o si zoro lati mq. Onkqwe na kq iwe yi si awqn eniyan ti o nsq ede Giriki ninu eyi ti ari awqn Juu ati awqn keferi, awon ara Palestini, papa julq awqn ara Galili ni a ko le fqwq rq schin. Niwon igbati clcri to ti Matteu lchin jc Ignatius, nitorina Antioku ati agbegbe Siria ni o jc ibi ti a ti kq iwe naa, bi o tilc jcpe Phoenisia tabi kesaria ni qpq gbagbq pe a ti kq.

                                       IHINRERE TI MARKU

AFIHAN: Ihinrere ti Marku bcrc pclu gbolohun qrq yi “Ihinrere nipa Jesu Kristi qmq Qlqrun”.  A ze afihan Jesu gcgc bi cni ti o ni ize ati azv. A ri azc Rc ninu ikqni Rc, ninu agbara Rv, lori awqn cmi ezu ati ninu didari czc ji awqn eniyan. Jesu sq nipa ara Rv bi qmq eniyan cni ti o wa lati fi ara Rv silc ki o le sq awqn eniyan di ominira kuro lqwq csc. Marku ze afihan Jesu ati awqn itan ti o ni ze pclu Jesu ni qna taara ati qna to ni agbara, pclu ti tcnu mq ohun ti Jesu ze, ju awqn qrq rc ati ikqni Rc lq. Lchin ti oti sqrq kukuru nipa Johannu onitcbqmi ati baptisi ati idanwo Jesu, loju kanna ni onkqwe yi yara sq nipa izc iranzc Jesu ti imularada ati ikqni. Bi akoko ti n tcsiwaju, ni awqn qmq chin Rc pada ni oye nipa Rc daradara, zugbqn awqn alatako Jesu wa nburu si. Awqn ori ti o gbcyin iwe Marku sq nipa awqn izclc qsc to kchin igbe aye Jesu lori ilc aye, paapa ki a to kan mq agbelebu ati ajinde rc.

Marku ni ihinrere akqkq ti a kq ze akojqpq rc, eyi ti a yiriwo ti awqn onkqwe synqptiki yoku si lo lati kq iwe tiwqn gcgcbi itan ze sq fun wa. A kq ni ilc Romu lati qwq Johannu ti apele rc njc Marku ni opin qdun A.D. 60. Johannu Marku jc ongbifq fun Peteru ati pe lchin iku Peteru ni a ze akqsilc iwe ihinrere yi ni agbegbe Itali. Johannu ti apele rc njc Marku, cni ti o jc ongbifq ni o ni anfani lati ze akqsilc ni ckunrcrc ohun gbogbo ti o ranti ati awqn ohun ti Oluwa sq ati eyi ti o ze. Marku ko le sq ohun gbogbo ti Jesu ze ati eyi ti o sq tan. Nitori oun ko si ninu awqn qmq chin, bc ko si gbq ikqni Jesu, zugbqn lchin q rchin o ni oye si bi o ti ntcle Peteru cni ti o nze ikqni qrq Qlqrun gcgc bi akoko ba ti bere fun. Marku a ma se akqsilc awqn iwaasu eyi ti Peteru ba ti n wa.

                                      CNI TI O KQ IWE MARKU   

Yio jc ohun ti o dara ki a bcrc pclu zize agbeycwo itan pclu awqn iyiriwo ti yi o fi idi erongba wa mulc pe Johannu ti apele rc njc Marku ni o kq ihinrere yi. Ko si ohun kan ti yo di wa lqwq ninu rc lati gba pe a kq ihinrere yi lati qwq Johannu ti a npe ni Marku, alaba zizc pq pclu Peteru. Bakanna, awqn ibeere kan jcyq boya oun ni qkunrin ti a darukq rc ninu awqn iwe mimq yi (Ise awqn aposteli 12:12-25; 3:13; 16:36-39; Kolo. 4:10; 2Tim 4:11; Filemqni 24)

                          AKOKO ATI IBI TI A TI KQ IWE NAA

Otitq pe Marku se alaye aza awqn Juu ati pe o tu awqn qrq kan ni ede awon ara Aramaic, eleyi jv itqka si pe o kq iwe na fun awqn keferi. Itan fi ye wa pe ilu Romu ni a ti kq iwe ihinrere Marku. Marku.15:21 le ni awqn qrq atilcyin ninu ti o fi idi rc mulc pe ilu Romu ni orisun ibi ti o ti kq iwe Marku.

A da orukq awqn qmq Simoni ara kereni bi cni pe wqn jc cni mimq si awqn ijq ti o kq iwe yi si. Akiyesi loke pe itan fi akoko ti a kq iwe ihinrere Marku si chin iku Peteru. Koko kan wa ti o se atilchin fun akoko ti a kq ihinrere yi pe a kq ni akoko ti qdun A.D 70 nsun mq etile. A kiyesi inunibini ati ijiya pe o farahan ninu abala iwe ihinrere yi ati wipe qna ti agba sq nipa inunibini yi lati qwq onkqwe naa ze afihan pe o zeeze ki o jc awqn ijq to nla inunibini kqja ni o kq ihinrere naa si. Iru atcnumq yi yio ze deede fun ijq ti o wa ni ilu Romu ni akoko inunibini NERO, paapa bi a ba kq ihinrere yi fun ijq ti o wa ni Romu. Yio jc ohun ti o tqna, nitorina lati tcle qpq awqn qjqgbqn lati gba pe a kq ihinrere Marku ni qdun A.D 65-68.

                                              IHINRERE TI LUKU

AFIHAN: Ihinrere ti Luku fi Jesu han gcgcbi olugbala Isreali ti a ze ileri rc ati olugbala gbogbo iran eniyan. Luku ze akqsilc rc pe, a pe Jesu lati qwq cmi mimq lati mu iroyin ayq wa fun awqn talaka, ihinrere yi si kun fun ibakcdun fun awqn eniyan pclu gbogbo orizi aini wqn. Qrq ayq pq ninu iwe Luku, paapa ninu awqn ori ti o zi iwe naa, ninu eyi ti o ti kede wiwa Jesu  ati ipari iwe naa, nigbati Jesu goke re qrun. Itan idagba ati itankalc igbagbq kristicni lchin igoke re qrun Jesu, ni a ti qwq onkqwe kan na kq silc ninu iwe Ise awqn Aposteli. Awqn ohun elo kan wa ti a ri ninu iwe ihinrere Luku nikan, gcgcbi awqn itan nipa orin awqn Angcli ati ibcwo awqn Olusq-aguntan ni igba ti a bi Jesu, Jesu  gcgcbi qdqmqde ninu tcmpili ati owe nipa ara Samaria rere ati ti qmq qkunrin to sqnu. Ninu gbogbo ihinrere yi, atvnumq qrq adura daradara, atvnumq qrq vmi mimq, ojuse obinrin ninu izc iranzc Jesu ati idariji czc Qlqrun.

Ihinrere ti Luku ati iwe ize awqn Aposteli ni a ti qwq onkqwe kan na kq, eyi ti o si jc iwe orisi meji ninu isc kan naa. Isc naa kqja eyi ti a le tako. Qrq akqsq ninu ihinrere Luku ntqka si awqn qrq ti o wa ninu iwe Ize awqn Aposteli, ati wipe awqn akqsq ninu Ize awqn Aposteli jc eyiti o faramq ohun ti o wa ninu iwe ihinrere naa. Iwe mejeeji yi ni a fi jin fun Tiofilu. Ibi ti ihinrere Luku pari si ni o gbe vnu le ibcrc  iwe Ize awqn Aposteli. Awqn iwe mejeeji sqkan pupq ni isqwq kqwe, gbolohun qrq, awqn iwa ti o nru ni lqkan soke ati ilana izqkan.

                                          ENI TI O KQ IWE NAA 

Gcgcbi awqn ihinrere mvta ti o ku, a ko mq cni ti o kq iwe Luku. Sugbqn itan sq wipe ihinrere Luku ati Ize awqn Aposteli ni a ti qwq Luku kq silc, cni ti o jc onizegun oyinbo ati alabazizc papq pclu Paulu. Lati inu Majcmu Titun, a le ze awari awqn qrq afi toni leti yi nipa Luku (Col 4:14) Filemqni 24, 2Tim 4:11

1.    Luku jc keferi: [qrq yi da lori kol 4:11 nibi ti a ko ti darukq Luku mq awqn vni ikqla ti wqn jv alaba sisc papq pelu Paulu ninu qgba cwqn rc].

2.    Luku jc Dokita onimq isegun oyinbo.

3.    Luku jv alabazizc papq pclu Paulu.

Bi a ba le fidi koko mcta yi mulc pelu awqn ohun ti a kq sinu Luku ati ize awqn Aposteli eleyi yio fi idi rc mulc pe Luku ni cni ti o kq ihinrere yi nitoripe qrq akqsq ihinrere Luku tqka siipe onkqwe yi jc Helleni.

                    AKOKO ATI IBI TI A TI KQ IWE NAA

1.   Iwe Luku yio wa laarin iwe Marku ati ize awqn Aposteli. Eleyi tumq sipe akoko ti a kq iwe ihinrere Luku ni ze pclu akoko ti a kq Marku ati ize awqn Aposteli. Awqn qjqgbqn sq wipe a kq ihinrere Luku ni qdun A.D 65-68. Marku si jc orisun akqkq fun ihinrere Luku, nitori naa akoko ti a kq ihinrere Luku yo jc bi qdun A.D 70.

                            EREDI TI A FI KQ IWE LUKU

Awqn aba wqnyi ni a le sq nipa eredi eyi ti o ru qkan Luku soke lati kq iwe ihinrere Luku ati Ize awqn Aposteli. Nigbati Matteu nkowe lati inu imqlc awqn izvlc ti o nzclc nigba ti a nni ijq lara, wqn si ti de opin ipinya laarin csin Juu ati csin kristeni. Luku paapa nkqwe larin akoko naa ti iyapa laarin csin Kristicni ati csin awon Juu ti di otitq.

 Luku nkqwe lati fi idi itcsiwaju laarin csin awqn Kristcni ati itan irapada awqn Juu mulc ati lati ze akawe bi csin awqn Kristicni, eyiti o bcrc, gcgcbi ara abala vsin awqn Juu se pada di csin miran ti o yatq.

Wqn da gcgcbi aba pe, Luku nkqwe lati fi idi rc mulc pe, vsin awqn Kristieni kii ze ohun ti o ndcruba azc ozelu ninu ijqba Romu. Amqza, awqn csc qrq Qlqrun ti o wulo ninu Ize awqn Aposteli ni o fun wa ni awqn itumq miran ati wipe awqn qrq idaniloju ti a kiyesi ninu ihinrere yi, farahan bakanna ninu ihinrere miran.