AWON WOLI KEKEKE

AWON WOLI KEKEKE

Ninu iwe mimo Genesisi si iwe Malaki ni a mo si majemu laelae.

Ninu iwe Matteu si iwe ifihan ni a mo si majemu titun.

Genesisi – Deuteronomi -         Pentatuku\

Joshua – Esther -             -         Awon iwe itan

Jobu   - Orin Solomoni    -         Awon iwe Ewi

Isaiah -  Daniel                 -         Awon Woli Agba

Ø    Hosea  -  Malaki              -         Awon Woli Kekeke

Mattue -  Johannu            -         Ihinrere Synoptiki

Ise Awon Aposteli           -

Romu  -   Juda                 -           Episteli ti Paulu

Ifihan                               -         Escatolo

AWON OHUN TI A O GBEYEWO

1.                        Afihan

2.                        Alaye itumo

3.                        Hosea               -         Woli Ife

4.                        Joeli                  -         Woli Pentikositi

5.                        Amosi               -         Woli Onidajo Ododo

6.                        Obadiah            -         Woli Olubawi Awon Elegan

7.                        Jona                  -         Woli Alaapon

8.                        Mika                 -         Woli Awon Talaka

9.                        Nahumu            -         Woli Elewi

10.                    Habakuku                   -         Woli Alarojinle

11.                    Sefaniah            -         Woli Alasodun

12.                    Haggai              -         Woli Oluko Tempili

13.                    Sekariah            -         Woli Ariran

14.                    Malaki              -         Woli Olukoni

AFIHAN

Laisi ipe ko le si woli ipe ati iran se Pataki ninu ise iranse woli “oro ti a pe ni Woli o wa lati inu ede Heberu ati ede Giriki, ni ede Heberu Nabhiim nigba ti Woli ni ede Giriki tumo si ……… ti o tumo si olusi aso loju oro Olorun.  Oro yi tumo si itujade oro tabi eni ti o fi asotele tu oro Olorun jade.  Awon ojogbon pin awon woli si ona meji.

1.                         Escatic prophets

2.                         Classical prophets

ESCATIC PROPHETS

          Escatic prophets ni a amo si awon woli (7^th century) ogorun meje won bere ise iranse won ni 639 – 608BC, die lara awon woli yi ni Sefaniah Nahumu ati Habakuku.

CLASSICAL PROPHETS

Awon woli classical yi ni a pe ni woli (8^th century) ogorun meje die lara won ni Isaiah, Hosea, Amosi.

Leyin akoko yi ni awon ojogbon tuna won woli pin si ipa meta otooto

(1)                      Awon woli ti won sotele saju akoko igbekun (Pre-exilic prophets)

(2)                      Awon woli ti won sotele ninu igbekun (Exilic prophets)

(3)                      Awon woli ti won sotele leyin igbekun (Post-Exilic prophets).

Lara awon woli ti o sotele saaju igbekun Hosea, Mika, Sefaniah, Amosi, Isaiah, Jeremiah, Nahumu ati Habakuku.

Lara awon woli ti ton sotele ninu igbekun Isaiah, Malaki, Haggai ati Sekariah

Lara awon to sotele leyin igbekun ni a ti ri Haggai, Sekariah.

ALAYE ITUMO

          Oro ti a pe ni woli kekeke ni a fun awon iwe mejila ti o gbeyin iwe majemu laelae.  Awon wonyi yato si awon woli agba merin ti se Isaiah, Jeremiah, Ezekiel ati Daniel.  Awon idi ti a fi lo gbolohun oro woli kekeke fun won ni wonyi:

(1)                      A pe won ni woli kekeke nitori akoko ti won lo ati ohun elo ti won lo yato.

(2)                      Won se atunso awon liana ohun ti awon woli agba ti so tele.

(3)                      Die lara awon woli kekeke yi ni won je akegbe taabi ti awon ati woli agba ti jo sise po, fun apeerre, Hosea, Amosi, Mika, won je akegbe pelu Isaiah gbogbo won ni won sotele ni akoko isejoba Jotamu, Hezekiah ati Usaiah ti won je oba Juda.

Awon woli kekeke yi won je awon okunrin alagbara takuntakun, won je awon eniyan ti won le fie mi ji iku ati awon eniyan won se se idamo ibasepo won gege bi woli pelu Olorun.  Ojuse won ni lati se afihan Olodumare niwaju awon eniyan.  Ojuse won ni lati gbenuso fun Oluwa lori orile-ede, tabi ilu tabi awujo.  Awon woli je eni ti a ko le dun koko mo tabi ki a pa ohun mo won lenu.  Fun apeere woli Amosi ko ki Amasiah Alufa Beteli ki o dun koko mo ohun ni akoko ti Jeroboamu keji nsakoso.  Woli Amosi ko gba ki

Amasiah Alufa o pa ohun lenu mo – Amos 7:10 – 17.

          Ni abala miran awon woli mejila yi ti a npe ni woli kekeke ni opolopo ajalu yi aye won ka, eleyi gbodo ri be nitori aigboran ati isote awon eniyan won, awon woli yi jiya nitori ifoju temi to de ba orile ede won, won si yo ninu ojo iwaju ti o dara.

HOSEA – WOLI IFE

          Woli Hosea je okan lara awon classical prophets ti won sise saaju igbeku, Hosea je okan lara awon woli kekeke ti won sise ni owo kan owo pelu awon woli agba – Hosea 1:1 – 11, Woli yi bere ise iranse re ni akoko Oba Jeroboamu  keji titi di akoko ti ijoba ariwa fi subu ni odun 721BC.

ORUKO ATI IWA HOSEA

          Oro ti a pe ni Hosea wa lati inu ede Heberu kan na gege bi oruko Joshua ati Jesu.

Hosea                     -         Yeshea

Joshua          -         Yeshua                won ni itumo kan na ti o tumo si

Jesu              -         Jesus                     Oluwa ni igbala wa.

          Oruko yi tumo si igbala, iranwo tabi idande.  Hosea je omo bibi apa ariwa Israeli niti pe o soro lopo igba nipa ijoba apa ariwa, bi Lebanoni, Tabori, Samaria, Beteli, Jesreeli ati Rama.  Hosea lo oro ti a pe ni Efraimu nigba metadinlogoji (37times) lati fi soro nipa apa ariwa Israeli.  A ma n lo oro ti a pe ni Efraimu ni opo igba ninu majemu laelae lati fi tokasi ijoba apa ariwa Israeli.  Hosea feran apa ariwa yi pupo o mo gbogbo awon ojuse won erongba gbogbo ati itan ohun ti won ti la koja, ikowe Hosea se afihan ati imolara ati ikaanu fun orile ede re ti o je wi pe omo bibi ilu ni o le se be.

          Hosea je oniwa irele eni to ni arojinle ti o si ni okan ibanuje.  Bakanna o je olotito ni oro siso eni ti o ni ife ni iws, o si ma nsoro nigha gbogbo ni ona ti awon eniyana yoo fi nife re.

          Hosea ni ijoba apa ariwa ni ale fi se afiwe Jeremiah ni ijoba apa Gusu.  Hosea yi kannaa la inunibini koja, ilakoja re yi si ntoka si irufe iya ti Kristi yoo je.  Awon mejeji yi Hosea ati Jeremiah won feran ilu won awon mejeji yi si ni emi to le, to ni irrele fun ihuwasi ese.  Jeremiah o soro ni gbangba nipa ibanuje toni lori igba aye ese ilu re be ni Hosea naa fi ibanuje okan re han lati se be Jeremiah je alarojinle ati onimo ijinle nipa Olorun.  Hosea je akewi iwe re je iwaasu ewi.  Bakanna ni o so oro ihinrere lekunrere ju opo awon majemu lailai lo eleyi ki se nitori wi pea won asotele Pataki nipa mesaya wa ninu re.  Sugbon nitori pe ni aimo ye odun ki Krisiti to de ni Hosea ti waasu nipa ofin tuntun lori oro ife eyi ti awon iwe ihinrere nkede.  Hosea ni woli akoko to koko ni oye yi wipe Olorun je ife, ohun ni woli akoko lati waasu re pee se Israeli to tobi ju ni wi pe won ko mo riri ife Olorun.  Nitori naa a le pe Hosea ni Johannu Olufe ti majemu lailai.

AKOKO HOSEA

          Apele iwe Hosea ohun ni a ri ninu ori kini ese kini ti o so pe oro Oluwa ti o to Hosea omo Beari wa ni ojo Usaiah, Jotamu, Ahasi ati lojo Jeroboamu omo Joasi, nitori naa Hosea beresi ni waasu ni akoko ti ohun gbogbo nlo deedee mo ni ile Israeli titi di igba ti ko fi lo deedee mo.

IPO OSELU NI ILE ISRAELI NI AKOKO HOSEA

          Hosea bere ise iranse re ni akoko ti Israeli ni oro pupo, o si pari ise iranse re nigbati orile ede ti so titobi re nu ti won ti kun fun opo iwa ibaje ati iwa iru ofin.  Ni ibere pepe aye Hosea Jeroboamu keji ni oba nla ni igba na Jeroboamu keji ni oba alagbara to nsakoso.  Ohun ni Olori to je jagunjagun onigberaga ati apase wa – iran Jehu tooto.  Ni akoko re Israeli wa ni ipo to ga ninu agbara awon omo ologun.  Iwe awon obe keji so fun w ape nighti Jeroboamu ku ijoba na subu si awon akoko buburu.  Awon egbegbe ninu ijoba na bere si ni dide ogun si ara won.  Awon Oloselu won ngbe ife inu ara won leke ju ife orile ede lo.  Awon ijoye di oniwa aimo won ngbe awon oba dide ti won ko ni ase aye won si ndopin bi ifofo ni oju omi – Hos 10:7.  Agbara gbogbo ti orile ede na ni o bere si ni di alailera.

          Jeroboamu yi ni oba to lagbara to gbeyin ni Israeli.  Laarin awon oba mefa to tele Jeroboamu Menahem nikan ni oku woroweo tabi fi owo rori ku.  Orin ote ni orin ti won nko ninu itan akoko naa – 2 Awon Oba 15.

          Sekariah ni oba ti o je fun osu mufa Shallum je fun osu kan pere.  Laimo ohun ti won fe se oba koko lgbekele ona kan leyin naa won tun gbekele ona miran lati wa iranwo ajeji.  Won nsan isakole ni akoko fun awon ara Assria leyin na won tun nsan isakole fun awon ara Egypiti leyin naa ni won 3wa so ominira nu patapata, ti agbara won fib o lowo won ti oro won naa sib o lowo won.  Lopin gbogbo re, orile ede yi di allllailagbara eru awon ara Assria.

IPO AWUJO NI ISRAELI NI AKOKO HOSEA

          Ni igba ti ominira Israel bo lowo won, won bere si padanu gbogbo nnkan.  Gege bi eni to ni ife ilu re bi Hosea o je ohun to buru pupo lati fie be sowo ijoba ajeji fun iranwo – Hos 8:9, Hos 10:6.  Iru eleyi ni ko si ona abayo fun iru orile ede tin se aisan tara – Hosea 5:13.   Laifura, Efraimu di ogbo siwaju akoko re.  Eewu ori o ti bo won lori sibe won ko mo Hosea 7:9.  Gbogbo egbe awujo awib eniyan ni won gba wole.  Awon Alufa gan di igara olosa won tun yo ninu ese awon eniyan, nitori eleyi nje ki owo to nwole si won lowo npo si.  Gbogbo nnkan bere si baje lowo won ti inu idibaje won aidibaje titi ti woli yi fi wipe “ko si otito, ko si aanu ko si imo Olorun ni ile na”. sugbon ibura ati eke ipani ati ole ati ise pansaga won gbija eje si nkan eje. Hosea 4:1- 2, 3 – 6.

IPO TI ESIN NI ILE ISRAELI NI AKOKO HOSEA

Ipo esin ni ile Israeli ni akoko yi o buru pupo.  Won yi esin pada si iborisa pansaga igbe aye ebi paapaa julo pada di alaimo ati eyi ti o kun fun iwa eeri.  Nipa ihuwasi yi ni woli yi se so oro to lagbara jade lati okan re.  ati le salaye ipo aini ireti ti Israeli wa ti woli ri ni o se lo oro “pansaga” ni igba merindinlogun (16 times).  Hosea gbe igbe aye re ni akoko ti iji nja Israeli ati akoko ti ohun gbogbo ko lo deedee ti ile na la koja.  Irunu ti o de baa won egbe kookan ni ile na ni o dabi aaro ti alakara mug bona ti won ko dawo kiko ina re duro Hosea 7:4.

Ni ibi gbogbo ni awon eniyan didi lodi si ara won ojo iwaju di eyi ti ko ni ireti orun Israeli beresi wo ni osan gangan. Ko tile nilo ki eniyan je woli ki o to ri wi pe opin orile ede na ti de.  Nitooto kop e leyin ti ko dekun lati wasu ni won ko orile ede Israeli ni igbekun lo si ile ilu Assria lati owo oba Sargo ni ni odun 726BB – Awon Oba keji ori (17).

AWON OBA APA ARIWA – ISRAELI

1.               Oba Jeroboamu

2.               Oba Nadabu

3.               Oba Baasa

4.               Oba Ela

5.               Oba Simri

6.               Oba Omri

7.               Oba  Ahabu

8.               Oba  Ahasiah

9.               Oba  Joramu

10.           Oba  Jehu

11.           Oba  Jehoahasi

12.           Oba  Jehoasi

13.           Oba  Jeroboamu II

14.           Oba  Sekariah

15.           Oba Sallumu

16.           Oba Menahemu

17.           Oba Pekaniah

18.           Oba Peka

19.           Oba Hosea

AWON OBA APA GUSU – JUDA

1.               Oba Rehoboamu

2.               Oba Abijah

3.               Oba Asa

4.               Oba  Jehosafati

5.               Oba  Jehoramu

6.               Oba  Ahasiah

7.               Oba Ataliah

8.               Oba Joasi

9.               Oba  Amasiah

10.           Oba  Asariah (Usaiah)

11.           Oba  Jotamu

12.           Oba  Ahasi

13.           Oba  Hezekiah

14.           Oba Manase

15.           Oba Amoni

16.           Oba  Josiah

17.           Oba  Joahasi

18.           Oba  Jehoiakimu

19.           Oba  Jehoiakini

20.           Oba  Sedekiah

APE HOSEA LATI JE WOLI

Opo awon akeko iwe Hosea gba pe ise iranse Hosea waye laarin odun mewa amosa o sese ki akoko yi o po ju be lo.  Oba kan nbe ti a nipe ni Hoshea, Hoshea ni oba ti o keyin ni apa ariwa ni ile Israeli ati wi pea won ojuse awon ara Egpiti lodi si awon ara Assria eyi ti iwe Hosea 7:11, 9:3 – 6, 11:5, Hosea 12:1 soro nipa re ni you mu wa sokole lo si akokop oba Hoshea.  Amosa ori kewa ese (14) ni woli ti ntokasi shalmanaser eni to ko Beth-arbel ni gbekun ni odun 725BC wi pe ako ilu yi ni igbekun lati owo awon ara Assria.  Igba akoko ti won ko ilu yi ni gbekun ni igba ti won ko Beth-arbel ti won si fi ipa mu Israeli lati san isakole fun.  Igba keji ni igba ti won fi iya je oba Hoshea nitori pe o ba adehun to nbe laarin awon mejeji je.  Gbogbo isele yi ni o se nigba ti woli Hosea nsise iranse re.   Ise iranse Hosea bere ni odun 750BC osi pari ni odun 725BC.  Odun meta siwaju ijoba apa ariwa di eyi ti a ko ni igbekun lo si ilu Assria lati owo oba Shagoni

ITAN IGBE AYE HOSEA

          Itan igbe aye Hosea ni a le pe ni kokoro ti o si itumo ikoni re.  Idi nip e o now itan igbe aye re gege bi aworan ibasepo Olorun pelu Israeli.  Pelu pele ati ikiyesara ati laini imolara itiju ni Hosea fi so itan igbe aye ebi re ti o bani lokan je.

Eko meji la o ri ko

IJO lotito ife Olorun si Israeli ati aini okan aimoore Israeli

Aijo looto Israeli si Olorun eni ti ti dara si Israeli.

Olorun pe Hosea lati lo fe obinrin pansaga kan ki o le ni omo lati ipase pansage nitori pe ile na ti se pansaga pupo nipa gbigbagbe Olorun obinrin ti Hosea yan ni a npe oruko re ni Gomeri omobinrin Diblaimu, obinrin yi ni o loyun ti o si bi omokunrin meji ati imobinrin kan.  Oruko omo akoko ni Jesreeli – Itumo Jesreeli ni emi o be ese Jesreeli wo ni ara ile Jehu a le pe oruko yi ni esan.  Oruko omo keji ti se obinrin ni Loruhama ti o tumo si emi ki o sanu fun ile Israeli mo nitori emi yoo mu won kuro, oruko omo keta ni Loami ti o tumo si eyin ki si se eniyan mi, emi ki yoo se Olorun yi.  Awon oruko yi ntoka si idajo ti yoo wa si ile Jeho gbogbo akosile itan Hosea ati Gomeri yi je ohun ti o sele gan, o je ohun ti o sele bi Hosea ti salaye re.  Isele yi je eko apeere laarin Olorun ati awon omo Israeli.

IWAASU HOSEA

          O fere je ohun lati to iwe Hosea ni bi won se to tele ara won sugbon gbogbo iwaasu Hosea ni aleri ninu iwe Hosea ori kerin titi de ikerinla (ori keji si iketa ni o nso nipa igbe aye Hosea.  Amosa ale pin iwe yi si ipa meji nla.  Eleyi ni ori kini si iketa ti o n so nipa woli funra re ati oro idile re nigba ti ori kerin si ikerinla sin so npa iwaasu ti woli yi wa ori meta akoko yi ni o nso nipa itan igbe aye temi fun Hosea, o je abala kan asotele.  Awon akosile awon ori wonyi o wa lati inu arojinle okan Hosea okan to ti gbo gbe pupopupo.  Nipa ife ti oni si Gomeri eyi ti arabinrin yi ko sile, nipa re ni Hosea se awari ife Olorun fun eniyan.

          Abala keji ti se ori kerin si ori kejila ni o kun fun orisirisi awon iwaasu kukuru won je awon iwaasu kukuru to kun fun awon ikilo ati awon ileri.  Biotileje wipe iwe Hosea koni akosile bi isele se to tele ara won to dan moran sipe a le ri ninu iwe re orisi awon igbese ti o ti orile ede Israeli si iparun die lara won ni wonyi:

1.               Aini imo:- Hos 4:6 – Awon eniyan mi segbe nitori won ko ni imo, ohun ti Hosea nso nibi yi ni wi pe aini imo Olorun ni o npa Israeli ku lo.

2.               Igberaga:- Hosea 5:5 – Igberaga Israeli ti jeri gbe a re ogo Israeli loju ara re.  Israeli ni okan ti n saisan awon eniyan Israeli ki se wi pe won feran ilu won sugbon won fe je alagbara agbaye ti o ju ti keferi lo, oro ti Israeli ni pada di panpe fun won ola gbogb gbo pada yi si itiju gbogbo gbo fun won.

3.               Aile duro sinsin:- Hosea 6:4 – Ife Israeli si Olorun dabi ikuuku owuro o si dabi iri owuro ti o nkoja lo ijosin won to ye, ko kun fun emi o ti wa di tara lasan ti o kun fun agabagebe.  Isoore ko pada je isoore tooto mo nitori na ni Oluwa se soro ni ori kefa ese kefa.

4.               Ife aye: Hosea 7:8 – Efraimu ti dara re po mo aye Efraimu ni akara ti a ko yi papda, eleyi nso wi pe iselu orile ede yi ti buru pupo, Israseli gbona ninu oselu sugbon won tutu ninu esin, won dabi akara ti apa kan re njona ti egbe keji ko ti wo inu epo.

5.               Iwa ibaje:- Hosea 9:9 – Won ti ba ara won je pupo pupo bi ti ojo Gibea eleyi tumo si wipe eto esin Israeli ti jera.  Iwa ibaje ninu oselu buru pupo sugbon bi iwa ibaje ba wonu esin o buru jai.

6.               Ipehinda/Ifaseyin: Hosea 11:7 – Awon eniyan ni tit e si ifaseyin kuro lodo mi, eleyi tumo sip e ipehinda tabi ifaseyin yiyipada kuro loro Olorun ti di iwa baraku fun awon omo Israeli o je ohun to ma nsele ni gbogbo igba, awon eniyan nsegbe nitori imoran buburu won, ibi ti o si nlepa won je ohun ti won ko le bo ninu re Hosea 11:8.

7.               Iborisa:- Hosea 13 : 2– Nisisinyi, won si da ese kun ese, won si ti fi fadaka won se ere dida fun ara won ati orisa imo won se ere dida fun ara won, ati orisa imo won ise onisona ni gbogbo rre, eleyi tumo si wi pe Israeli ti jowo ara re patapata lati ma se ibi.  Ko si woli to kegbe orisa ti a fi owo ko to to ti Hosea.

AKOJOPO:-          Awon ese wonyi ni ese meje gbogi ti o ti Israeli lo si oko iparun patapata won ko ni oye to tona nipa Olorun; Israeli gberaga; Israeli ko ni iduro sinsin ninu ijosin tooto;  Ninu oselu sise Israeli ti da ara re po mo aye; Israeli di oniwa ibaje ninu esin; Israeli ti yipada kuro leyin Olorun re: Israel ti bere si ni sin awon orisa.

EKO TA RI KO

1.                    Iwa ibaje ni orile ede olewu ju ota ode lo.

2.                    Iwa were lo je ki eniyan jowo alaafia ilu re sile nitori ere adani ti eniyan fe ni.

3.                    Iya yoo wa fun eni ti o ba fi aye gba iwa ibi laise idajo re.

4.                    Aisan to ndagba kiakia ni orile ede ohun ni ni gba ti awon adari elesin ba di oniwa ibaje.

5.                    Ijiya yoo wa fun eni ti o ba ko ofin Olorun sile.

JOELI – WOLI PENTIKOSITI

ITAN IGBE AYE RE

          A o mo ohun ti o po nipa ibi ti a ti bi ati nipa itan igbe aye re.  Ise oojo re ati ihuwasi re farasin fun wa, die ni ikowe re toka si a ma nri iru idakeje bayi lori awon iranse Olorun temi ninu majemu laelae.  Ere idi re ni wi pe ki Olorun nikan soso le gbe ogo ki o ma je eniyan.  Amosa a mo wi pe woli Joeli omo bibi Petuali ni se eyi ti o tumo si “Riro Olorun”.

          Oruko joeli lati inu ede Heberu “yo-el’ ti o tumo si Jehofa ni Olorun, oruko re yi wa lati inu oruko Olorun meji Jo/el.

Jehoval         -        

El                   -         Jehofa ni Olorun  / Jehovah is God 

Gege bi oruko Mika oruko yi je ijewo igbagbo to se afihan re wipe awon obi re je eni Olorun.  Oruko Joel farahan lopolopo ninu majemu laelae.  Die lara awon eniyan to nje Joeli ninu bibeli ni wonyi.

1.               Joeli ti o je akobi woli Samueli – 1 Sam 8:2

2.               Iran Simoni kan 1 Kro 4:35

3.               Iran Reubeni kan – 1 Kro 5:4, 8

4.               Olori ebi ni iran Gadi – I Kro 5:12

5.               Omo Lefi kan to wa lati in ebi Kohati – 1 Kro 6:36

6.               Iran Issakari kan – I Kro 7:3

7.               Okan lara awon okunrin alagbara Dafdi I Kro 11:38 a pe ni egali ninu II Sam 23:36.

8.               Ijoye kan lati inu ebi Gersomu – I Kro 15:7,11

9.               Okan lara awon oluso ile isura ile oluwa – I Kro 23:8, I Kro 26:22

10.           Ijoye kan ni Manase  - I Kro 27:20

11.           Iran Kohati kan ni akoko Hezekiah – II Kro 29:12

12.           Omo Juu kan to fe iyawo ajeji – Ezra 10:43

13.           Olori ninu eya Benjamin ti o gbe ni Jerusalemu – Neh 11:9

14.           Joeli okan lara awon woli kekeke omo Petueli ti o gbe ni Juda ni akoko isejoba Usaiah – Joeli 1:1.

O sese ki Joeli je omo bibi ile Juda paapaa julo Joeli sese ki o je omo Jerusalemu nitori pe o soro pupo nipa sioni ati awon omo sioni Joeli 1:23, bakana ni o soro nipa Juda ati Jerusalemu bakanna ni o soro nipa awon omo Juda ati Jerusalemu Joel 3:1, 6.  Nitori ife ti oni si tempili ni a se ro wi pe o sese ki Joseli je alufa Joseli 1:13- 17 boya eleyi je otito abi be ko o han gbangba lati inu awon asotele re pe Joeli ki se akewi nikan sugbon o je eni ti o ngbadura ati wi pe o tun je ariran ati woli.

AWON OHUN TI A O GBEYEWO TABI AWON OHUN TI O WA NINU IWE NA

Ipin  meji ni a pin iwe Joeli si awon na ni wonyi.

1.               Ori kinni ese kini de ori keji ketadinlogun (1: 1- 2: 17 )ni abala yi ni woli yi soro.  O bere oro re nipa sisalaye pelu gbolohun oro to ja gaara nipa ajakala arun esu eyi ti o gbele yoo tele, o si pari oro re pelu isipe si awon eniyan lati ronupiwada.

2.               Ori keji 2:18 – 3:21 ni abala yi luwa ni o soro Oluwa kede ni ohun jeje o si soro ni pa iparun ti o nbo wa sori awon ota Israeli o pari oro re pelu si sakawe isegun ologo ti nbo wa fun awon eniyan Olorun.

Idaji iwe yi nitori na o bere ninu okunkun o si pari sinu im9ole.  Apa keji iwe na o bere pelu idajo o si parti pelu isegun.

          Awon asotele ti o wa ninu abala akoko ninu eyi ti Joeli ti soro lo pese ona sile de asotele nipa opin aye ti o wa ninu abala ekeji eyi ti Olorun ti so.  Arojinle wa ninu gbogbo iwaasu woli na.  A le pe iwe Joeli ni owe nipa eesu ati ohun to fe ka ko nipa re.  Nitori na a ko iwe Joeli ni ona ti o yato ninu gbogbo awon iwe miran ti o wa ninu majemu laelae.

ISELE TO FA ASOTELE NA

          Iwe Joeli yi je asotele ti o waye nitori ajakale arun eesu ti Olorun fib a awon omo Israeli ja, eesu yi je wahala ti Olorun fi pon Israeli loju nitori aigboran won – Joeli 1:4 O dabi eni pe isele yi ni Olorun fi senu woli yi lati fi kilo fun awon omo Israeli wi pe ohun yoo ran awon omo ogun ti pale won mo si won bi a ba se afiwe iwe yi pelu iwe Deuteronomi chapt 28 – 38, eesu yi je apeere wahala, idaamu ti Olorun si oko awon omo Israeli lati jerun.

         

          Awon ojogbon kan so wi pe isele yi se ni December 1951 gege bi arakunrin Johun D Whitting ti eesu je gbogbo irugbin won isele naa lagbara ti won ko le gbagbe re.

KINI  ITUMO EESU YI

          A le bere  ibere yi wi pe se looto ni ajakale arun eesu sele ni a bi Olorun kan fi se alaye owe ti o nbo lojo iwaaju se awon kokoro orisi merin ntoka si awon ijoba merin.  Itumo to dara ti a le fun Joseli ni wi pe isele naa sele ni ki se owe, isele naa sele ni akoko Joeli gbogbo eniyan ni o si mo.

IWAASU IWE NAA/JOELI

          Iwaasu Joeli ni a le pin si ona meta lehin ti Joeli si ti wasu re yi ta ni awon woli miran bi Nahumu, Sefaniah, Amosi, ati Isaiah ya oro re lo.

Awon ohun ti iwe na da le lori

1.               Ojo Oluwa

2.               Ero titun ti Olorun fi si okan Joeli nipa oke Sioni

3.               Itujade emi mimo.

Bi a ba wo iwe Joeli iwaasu re akoko ti akori re je ojo Oluwa je iwaasu to lagbara.  Ona meji otooto ni won ma ngba lo ojo Oluwa ninu bibeli, Johannu olufe lo oro yi ninu iwe ifihan nipa ojo Oluwa o nso nipa ojo kinni ose (ojo Sunday) – Ifi 1:10 sugbon Joeli nso nipa ojo idajo nigha ti o nkede Oluwa ojo ti awon aligbagbo yoo so ekun kikoro – Mt 24:21, Joeli 3:14.

          Bibeli fun wa ni awon oruko mefa miran ti a fun ojo Oluwa eyi ti Joeli nso nipa re.

Ojo Oluwa Sefaniah 2

Ojo Na tabi ojo ikeyin Joeli 1:15, Joeli 3:14

Akoko iponju Jakobu – Jer 31:7

Ojo nla ojo ibinu – Ifi 6:17

Ojo Esan – 1 Thes 1:8,  Isa 16:4

Ojo Ibanuje ojo wahala – Ezk 7:   , Isa 24:1 – 23, Dan 9:20 – 27.

ERO TITUN TI OLORUN FI SI OKAN JOELI NIPA OKE SIONI

            Apeere meji ni o se afihan re idi ti iwaasu Joeli fi dagba ju ti awon woli yoku ti won ya oro re lo lo.

Ninu Joeli 3:16 – Joeli wipe Oluwa yoo bu ramuramu lati sioni wa yoo si fohun re jade lati Jerusalemu wa, awon orun ati aye yoo si mi sugbon Oluwa yoo se aabo ati agbara awon omo Israel “Ninu iwe Amosi 1:2 a ka wi pe Oluwa yoo bu jade lati Sioni wa yoo si fohun re lati Jerusalemu wa, ibugbe awon oluso aguntan yoo sofo, oke karmeli yoo si ro”.  Abala akoko oro Joeli ati ti Amosi yi won jora won se Joseli lo ya oro Amosi lo ni abi Amosi ni o ya oro Joeli lo?  O han gbangba pe Joeli ni eni to koko ko oro yi

Ninu Joeli 3:10 – Olorun baa won orile ede soro ti o si wipe “E fi irin oko itule yin ro ida, ati doje yin ro oko: je ki alailera wi pe, ara mi le koko” Ninu Isaiah 2:4, Mika 4:3 awon woli yi ti won ti wa siwaju Joeli won so asotele nipa akoko ti awon eniyan yoo fi ida won ro oko itule, won o si fi oko won ro doje.  Tani ninu won to koko soro yi siwaju Joeli ni tabi Isaiah tabi Mika?  Ninu iwe Joeli ohun elo alaafia ni oko ati doje ni a palase fun won lati fir o ohun elo ogun ti se ida ati oko.  Ninu Isaiah ati Mika ohun elo ogun ni a ni ki won yipada di ohun elo alafia

 

Joeli                                 Ogun

Oko itule                          oko

          Doje                                 ida

Isaiah ati Mika

          Oko                                  Alaafia

          Ida                                   Oko itule

                                                  Doje

Joeli nso nipa ohun ti awon eniyan gbodo se ni akoko na sugbon Isaiah ati Mika nse o nipa ohun ti o nbo wa sele ni ojo iwaju.

ITUJADE EMI MIMO

          Joeli soro daradara ju awon woli miran lo nipa itujade emi mimo si ara awon eniyan gbogbo.  Joeli 2:28 -29 asotele yi ni o fun Joeli ni eto ti a fi npe ni woli pentikositi, bio tileje wi pe Joeli ko ni oye to kun to nipa ohun ti oro na tumo si ninu eto nla ti Olorun ni – Ise Awon Aposteli 2:15 – 21.

AMOSI – WOLI ONIDAJO ODODO

          Opo awon akeko majemu laelae ni won gba pe Amosi je okan lara awon woli akoko ti o ko iwe.  Bi eleyi ba ri be aje wi pe iwe re ni ekun rere iwaasu to koko farahan.  Amosi je okan lara awon woli ti ki beru ti o si kun fun agbara Olorun.  O je oniwaasu to ma nwasu nipa ironupiwada ati idajo.  Onkowe kan wi pe Amosi je okan lara ifarahan iyanu ninu itan iran eniyan.  Oruko re tumo si eru wuwo tabi oluru eru to wuwo woli yi dagba ninu aginju kan ti a npe ni Tekoa o ngbe laarin awon olusoaguntan ni tenkowa.

          Gege bi Elijah ati Matin Luda ati awon adari esin miran Amosi je woli ti a se aye re pe lati ipase akoko ti o dagba si.  O je asoju akoko re.  Amosi je okunrin takuntakun eni ti ki beru ti o le bi ako okuta ti o si ni ihuwasi ominira oni okan to le ati iwoye to ja gaara.  Amosi je okan lara ifarahan ti a gbodo kiyesi ninu itan Heberu.  O je okan lara awon woli ti won se akosile re ti o si bere akoko tuntun miran ninu itan Israeli.

ILU RE ATI ISE OOJO RE

          Amosi dagba ni eti bebe aginju ti o to mile mejila si apa Gusu Jerusalemu ni ibe lo ti ngbe ni arin awon darandaran ni Tekowa Amosi 1:1.  Amosi ngbe ni ilu yi bi omo oko gege bi Mika a o da oruko Baba re ni bi kankan.  Nitori idi eyi o se se ko wa lati idile talaka ati ebi ti ko se Pataki lawujo.  Ise re ni lati je darandaran olusoaguntan, eleyi si ran lowo lati je olusoaguntan kan dagba lona to yato, awon aguntan to ni irun to rewa.  Iru awon aguntan ti Amosi nsin yi won kere irisi won ko si re wa sugbon won ni irun lara.  Won ma nronu pupo lori awon aguntan yi, Amosi nitori owu ti won yoo ri lara won ni.  Amosi se akawe ara re gege bi olutoju igi Sikamore.

          O han gbagba nitori na pe Amosi je eni to gbe ni ona to sunmo iseda o ngbe ni agbegbe ekun Juda ti o je oju ona geregere si ila okun oku.  Awon eranko ehanna ni won ma nri ni awon agbegbe yi laisiyemeji nibiyi ni Amosi ti ko nipa irawo ni asale to si nkiyesi bi ooru ti nyipada ati iyanu ti o ri bi oorun ti ndi alaranmoju ni ila oorun.  Amosi ni anfani si awon afefe itura ni aginju o si le gun oke Juda ti o ga julo.  Ise Amosi lo pa ni dandan fun lati lo si oja owu (wool market) ni awon ilu apa ariwa.  Nibe lo ti ko lati mo nipa igbe aye awon eniyan ati esin awon eniyan.  Amosi ko kawe nitori pe ninu aginju Tewoka lo dagba si.  Sugbon o je eni to lola ni iwa o je eni ti o le ti o si ni alaafia to pe ninu ago ara re leyin akoko pipe Johannu baptisi o lo opolopo ajodun ninu aginju yi kanna ninu eyi ti Amosi ti dagba.  Ninu ipo yi ni Amosi ti mu ara re dagba gege bi alatunto esin.  Ohun to kan Amosi julo ni lati soro nipa eto to to si Olorun ati idajo ododo laarin awon eniyan re.

IPE AMOSI

          Amosi ko ni imurasile Pataki lati je oniwasu.  Ko lo si ile iwe kanakan ri idanileko re je akiyesi igbe aye to nbe ni ayika re Amosi ki se woli lati idile wa ko jogun beni ki se omo woli, Amosi ko si lara awon eniyan ti won lo si ile eko woli.  Amosi wipe oluwa kan mu mi lati inu dida eran ti o si so fun mi wi 0pe lo ki o si so tele si Israeli eniyan mi Amosi 7:14 – 15 nibe ninu aginju yi, aginju ti o kun fun iji ati afefe lile ni o ti ronu nipa Olorun.  Ojiji kan sinmi le okan re ti o je ko ni oye idajo Olorun sori awon eniyan.  Bi idajo yi si ti ola loju ti o si han gbangba si ni o se kigbe jade nitori ibanuje okan re sori awon eniyan.

          Nigbati Olorun ba pe iru awon eniyan yi lati abule wa ti o sip e won si igbe aye igbooro iru won a ma mu ki oselu ati esin o wa ni alaafia.  Iwaasu. Amosi o je iwaasu Pataki si awon apa ariwa Israeli.  Nitori na Amosi lo si Beteli irin ajo to to mile mejila si apa ariwa Jerusalemu.  Nibe ni abe ojiji afin oba ni o ti gbe ohun re soke ninu ekun to le to si jinle to si npe fun idajo ododo.

AKOKO AMOSI

          Amosi so asotele ni aye Usaiah Oba Juda ati ni ojo Jeroboamu omo Joasi Oba Israeli, odun meji ki akoko ile riri to waye Amosi 1:1.  A fi idi gbolohun oro wonyi mule lati inu oro asotele Amosi 6:13, 7:11 akoko ile riri yi, amosa ni o dabi eni pe ko da ju.  Sugbon ile riri na je eyi ti oni agbara pupo nitori pe Sekariah eni ti o wasu leyin ogorun meji (200yrs) leyin akoko na o soro nipa isele na Sek 14:5.  Apapo ija oorun ati osupa (Eclipse of the sun) ni o dabi pe o tele isele ile riri na o dabi enipa Amosi 8:9 toka si.  Awon amoye irawo se iwadi re pe isele ki oorun wo ni osan gangan yi o waye ni June 15, 763BC.  Eleyi mu ki akoko woli je odun 760BC.  Eleyi ni akoko ti ogo Israeli ntan nigbati won ni oro gbogbo gbo.

          Ni akoko yi Jeroboamu II ni o wa lori ite, o je oba to le.  O nsakoso lori awon agbegbe to po gege bi Jona ti so asotele si pe yoo se II Awon Oba 14:25.  Sugbon pelu ailayo, bi o tile je pe oro to po wa ni ilu na sibe ogbon kukuru ni won ni ase ati ayeye ni o gba aaye esin lowo won.  Gbogbo awon eniyan lapapo won di on wobia.  Iwa ibaje ati aisi idajo ododo die se ojoojumo.  Ipa pada die to awon olowo ngba ile lowo awon talaka.          Awon Larinlord won nsakoso/dari ijoba ki won le fiya je awon agbe ti won ya ile lo lowo won.  Abayori si eleyi nip e awon olowo nlowo si awon talaka ndi talaka si.  Awon eniyan kegan eto ara si bere sir o won ni Sioni Amosi 6:1 ni ibi gbogbo ni ife oro wa, awon eniyan si nfe ohun mere mere gege bi o ti wa saaju isubu Romu.  Esin so okun enu awon eniyan si ko igbe aye rere sile aijoloto, ajolododo, iwa ibaje ati iwa buburu nina owo ni ina apa ati ailakasi lodi iwa to gbe awon olowo wo to be ti won fi di aborisa ninu ohun gbogbo ayafi oruko lasan to ku fun won.  Alabajo ti woli ti o wa lati inu aginju yi fi kigbe ti o ni ipalara ju bi o ti ye lo.  Abajo ti o fi wasu to le ati iwasu iparun sori orile ede elese na.  Amosa o yaw a lenu wi pe woli yi ko bu enu ate nu awon maalu ti a gbe male ni Beteli ati Dani ati pe ko kede oruko awon ota ti o pa Israeli run.  O se ajeji si wa wi pe Amosi ko daruko Assria!.

OKAN IWAASU AMOSI

          Okan iwaasu Amosi ni wi pe “a o pa samaria run” orile ede Israeli ti won ti pon fun idajo.  Amosi ni woli akoko ti o koko kede re pe A o pa Israeli run.  Ni ojo ase nla ni Beteli o gbe ohun ekun re soke ti o si wi pe wundia Israeli ti subu ki yoo si le dide mo lai (Amosi 5:2) eleyi ni orin isinku ti a ko si orile ede na.  Ipo ti won wa ni igba na o buru pupo ojo iparun Israeli nbo wa ojo Oluwa, nibi ti Joeli ti dawo duro nibe Amosi ti berre ise re o kigbe wi pe Oluwa bu ramuramu lati Sioni wa o si fohn re lati Jerusalemu wa Amosi 1:2 pelu igboya nla ni Amosi fib a awon eniyan soro awon ti won ngbe igbe aye won lati di oloro o so nipa idajo to gbodo tele nigbati esin ati igbe aye buburu ba nrin papo.

Awon ohun ti o se okunfa idajo yi o han gbangba.  Awon na ni iloro ati ohun oso, ailakasi ati iwa ibaje, oro ti iwa ipa tele aafin igba ojo ati aafin igba erun, awon ibusun olowo iyebiye, waini mimu ati awon orin buburu.  Awon nnkan wonyi ni awon iwa buburu ti o npe fun idajo.  Woli aginju yi ri kedere pe ohun kan nbe ti Olorun olododo le se.  Siwaju si awon iwa ipa kan pato wa ti won ti won tile buru ju awon iwa ese ti a ti daruko loko yi lo.  A n ja awon talaka lole, a ngba aso lorun awon talaka lati fi di gbese, a nfi esin bo iwa pansaga ati imuti para mole, won ko san idamewa lati inu okan, pipa ojo isinmi mo di popo fo ati aisotito, irin ajo si ile mimo niwon nse lati year fun awon ojubo orisa ti kobu ola fun Olorun Israeli – gbogbo awon nnkan wonyi ati awon nnkan miran ni  o fa ti o kan Amosi fi gbogbe ti o si la enu re lati so asotele.  O se awari re pe ni ibi gbogbo ni okan awon eniyan ko ti wa ni alaafia.  Amosi ni idaniloju pe Olorun ti yan ohun gege bi Alatunto igbe aye awon omo Israeli.  Nitorina iwaasu re je iwaasu idajo ki se ti aanu, iwaasu re je ti ofin ki se ti oore ofe.

AWON OHUN TO WA NINU IWE RE

                    Awon asotele Amosi ni a pin si abala meta awon ipa na ni wonyi.

A.             Ori kini ati ikeji

                    Awon ori yi kun fun orisi idajo mejo ti akedo lori Israeli ati awon alamulegbe won. Igba mejo ni akiyesi aworan Olorun gege biu eni to wi pe nitori irekoja meta tabi merin emi ko ni yi ijiya”.

  1.     Damasku:     -         Nitori ti won fi ohun elo irin ipaka pa Gileadi – Chapt

                                        1:3– 5

2.       Gasa:                    -         Nitori ti won ko gbogbo igbekun ni igbekun lo lati fi won

                                      le Edomu lowo – Chap 1:6 – 8

3.       Tire:           -         Nitori won fi gbogbo igbekun le Edomu lowo, won ko si

                                      ranti majemu arakunrin 1: 9 – 10.

4.       Edomu:       -         Nitori o fi ida lepa arakunrin re, o si gbe gbogbo aanu

                                      sonu,  ibinu re si nfaniya tit o si pa ibinu rre mo titi lae 1:11 – 12.

5.       Ammoni:    -         Nitori won ti la inu awon aboyun Gileadi, ki won le baa

                                      mu  agbegbe won tobi – 1:13 – 15

6.       Moabu:       -         Nitori o ti sun egungun oba Edomu di eeru 2:1 – 3.

7.       Juda:           -         Nitori won ti gan ofin Oluwa, won ko si pa ase re mo, eke

won si ti mu won sina, eyi ti awon baba won ti tele – 2:4 – 5.

8.       Israeli:        -         Nitori won ta olododo fun fadaka, ati talaka fun bata ese

                                      mejeeji – 2:6 – 16.

          Gbogbo idajo mejejo yi ni o nko wa ni ipile ofin bibeli fun awujo rere.

1.               Olorun ni Olorun gbogbo eniyan ati Olorun gbogbo orile-ede.

2.               O je ese fun eniyan lati pa eniyan akegbe re lara.

3.               Gbogbo iran eniyan ni won gbodo jiyin ise won gbogbo fun Olorun.

Amosi ni woli akoko ni Israeli ti o koni wi pe ofin nbe fun orile ede ati wi pe Olorun ni o se ofin naa.

B.       Ori keta  si   ikefa ( 3- 6)

Abala yi kun fun orisi iwaasu meta ti o nso nipa idajo to le.  Okookan won bere pelu ipe “e gbo oro yi ti Oluwa so si yin”.  3:1, 4:1, 5:1.  Gbogbo iwaasu meteta yi ni o nkilo fun Israeli gidigidi a le se akawe awon iwaasu na bayi:

1.               Ori keta – Oluwa yan Israeli niwon igba ti Israeli ba si nje Olotito, ori ti o tobi ju ni ori keta yi.

2.               Ori kerin – Ikilo si awon omo obinrin samaria “”Eyin maalu Basani” ti won je alainironu oni wa imotaraeni nikan ati iwa ipa Isa 3:16.  Biotileje pe Olorun ti fi oniruru ajakale arun kilo fun won ni opolopo igba Oluwa ti kilo fun won nipa iyan, nipa ogbele – Amosi 4:7 – 8 o ti fi iparun ba won wi ati ida 4:9 – 10 ileri ri vs 11 sibe Israeli ko yipada si odo Olorun.  Nitorinaa ni woli na se kigbe wi  pe eyi pada e mura lati pade Olorun yin iwo Israeli.

3.               Ori karun ati Ikefa – Iwaasu yi je ewi ati ipohuntrtr rkun niyoti Israeli ko le bo lowo aisan temi to nse won.

Awon ohun ti o fa aisan ti a ti Israeli sinu iku ni yi.

a.               Israeli ti kegan ododo won so idajo di iwa 5:7

b.               Israeli korira ibawi 5:10.

d.        Pelu egan ni Israeli fi n so wi pe ki ojo Oluwa ode – 5:18

e.         Ase esin ati awon ipade ajo owo ni won ko fi tinutinu se nitori na ni Olorun

 se korira won – 5:21

e.               Israeli ko teti si ipe Olorun wi pe e wa Oluwa ki esi ye – 5:4, 6, 14

Nitori na woli yi kede ijiya oni pele meji sori Israeli ati gbogbo awon ijoye re wi pe won o lo si igbekun a o si pa ilu won run 6:7, 8, 11.

D.      Ori keje si ikesan (7 – 9 ) – Abala yi kun fun orisirisi awon iran marun ti o je opin ireti ati itunu.  Leyin opin iran eleketa ni Amasiah Alufa Beteli dasi oro na lati gbena woju woli na 7:10 – 17.  Bi awon iran iran marun na se lo niyi

1.               Iran nipa awon eesu – 7:4 – 6

2.               Iran nipa ina ajonirun – 7:4 – 6

3.               Iran nipa iwon ododo – 7:7 – 9

4.               Iran nipa agbon eso eerun – 8:1 – 14 opin ti de ba Israeli.

5.               Iran nipa tempili ta pa run – 9:1 – 6

Iwe yi parti pelu ileri imubosipo 9:7 – 15.

AWON EKO TA RI KO

1.               Amosi fihan pe Olorun Israeli je Olorun to ni imolara

2.               Amosi ko w ape ijosin ta fe loju ti ko ba ti inu okan ododo wa abuku ni si Olorun 5:21

3.               Amosi ko w ape idajo ododo gbodo wa laarin eniyan si eniyan.

4.               Amosi ko w ape bi a ba gba ibukun lowo Olorun a gbodo fi sise ki a si lo ni ona toto

5.               Amosi ko w ape gbogbo ajalu lo je ipe titun si ironupiwada

6.               Amosi fi ye wa pe ikilo ti Israeli nilo lati teti si awa na nilo re pelu.

7.               Amosi ko wa pe bi woli ba je woli tooto o gbodo ni idaniloju pe Olorun pe ohun lati waasu.

OBADIAH – OLUBAWI AWON ELEGAN

IWE NAA

          Obadiah ni iwe to kere ju ninu majemu laelae.  Ese mokanlelogun (21) ni iwe na ni a ko ya oro lo ninu re be ni a ko toka si lati inu majemu titun.  Laarin iwe woli mejila iwe yi ni o tele iwe woli Amosi.  Awon akeko majemu laelae ro pe iwe na tele iwe Amosi nitori pe o tesiwaju lati salaye asotele kukuru to wa ninu Amosi 9:12 ti a so lodi si Edomu wi pe won yoo jogun eyi to seku ni Edomu.  Iwe yi je iran ti a so tara lo di si Edomu.  Iwe na kuru sugbon o le, bi o se kuru si ni o se le si.

ENI TI O KOWE NA

          Obadiah ko ni itan aladani oruko re tumo si olusin Oluwa.   Opolopo awon eniyan ni won nje Obadiah ninu majemu laelae die lara won ni wonyi.

1.       Olori ebi eni ti o wa lati iran Dafidi – 1 Kro 3:21

2.       Iran Tola kan ti se omo Issakari – I Kro 7:3

3.       Omo Aseli eya Benjamini kan – I Kro 9:44, I Kro

4.       Lefi kana ti se omo semaya – I Kro 9:16

5.       Ara Gadi kan eni ti o dara po mo Dafidi ni siklag – I Kro 12:9

6.       Baale kan ni ile Ahabu Oba Israeli ohun ni o fi awon woli Oluwa pamo ti o si

          nbo

          won ni akoko inunibini Jesebeli – I Awon Oba 18:3 -16.

7.       Ikan lara awon ijoye Juda ti o ko awon eniyan ni ofin ni akoko Jehosafati – 2 Kro 17:7

8.       Baba Isimaya – I Kro 27:19

9.       Omo Lefi kan ti o je alabojuto sise atunse ile Oluwa ni ojo Josiah – 2 Kro 34:12

10.     Omo Jahieli kan – Ezra 8:9

11.     Alufa kan to fi edidi majemu ti Nehemiah se – Neh 10:5

12.     Oluso ibi mimo kan – Neh 12:25.

13.     Obadiah eni kerin laarin awon woli kekeke eni ti o gbe leyin iwopale Jerusalemu  - 588BC. Sugbon a ko mo nnkan miran leyin re mo – Obad 1:1.

IWAASU RE

               Gbogbo iwaasu re ni ale se akojopo re si gbolohun oro meji:

1.               Iwopale Edomu 1:16

2.               Imupaddabosipo Israeli 1:17 – 21

Ilepa okan woli yi amosa ni wi pe yoo ki fun Edomu ki a tu Israeli ninu, Awon nnkan yi ni o je koko iwaasu yi, awon ohun elo inu iwe yi ni a pin si ipa meta.

1.     Ese kinni si ikesan – eleyi nso nipa iparun Edomu bi o tile je pe o fi ara re pamo sinu apata

2.     Ese ikewa si ikerinla (10 – 14) – Eleyi ni so nipa idi fun iparun yi, nitori iwa ipa re si Israeli ati nitori pe o yo nitori isele ibi to se si Israeli.

3.     Ese ikedogun si mokanlelogun – o so nipa imubosipo Israeli.

AKOKO

          Opolopo awon ojogbon majemu laelae ni won gbagbo pe iwe yi ti wa tip e.  Won ko gba pe Obadiah nikan ni o ko sugbon won gba pea won onkowe meta miran lowo si iwe na.  Gbogbo awon mererin ni won jinna si ara won nipa akoko okookan won lo ko ohun to yato ti won si ko papapo sinu iwe na.

          Ninu ero awon ojo gbon yi won gba wi pe Obadiah gbe ni odun 46o.  O bere asotele re lo di si Edomu o si so ni pa bi won yoo se bori won 1:1 – 4, Obadiah se afikun si ikilo re ni 1:5 – 14, 15b.

          Woli kan to gbe leyin ogorun odun leyin Obadiah ni o so asotele nipa imubosipo    Israeli Israeli si ipo agbara re igani ati ogo 15a, 16 -18.  Nnkan wonyi ni o se afikun re si nnkan ti woli ese kokandinlogun si 19 – 21 ninu awon ese yi o fid a awon Ju loju wi pe a o fi idi ijoba mule ati wi pe Olorun yoo nikan joba lae.  Ako akosile ni akoko isote awon ara Makabisi ni 168BC.

          Iwe yi ko so akoko ti a ko a gbodo fi idi akoko ti a ko ni 850BC.  Ni odun yi awon ara Filistini ati ara Arabia gbogun ti Jerusalemu won si ko oro tin be ni aafin Oba lo – II Kro 21:16 – 17.  Akoko miran ti awon miran so pe ako iwe yi ni odun 312BC ni akoko ti awon ara Edomu di eyi ti awon ara Nabateans koni igbekun.

EDOMU

          Gege bi a ti ri Obadiah so asotele nipa Edomu paapaa julo nipa awon olugbe Edomu.  Awon ara Edomu ngbe ninu ilu olokuta ti a fi okuta se ibi isadi won ti won si nro ni okan won pe ako si eni ti a le bori won.  Nitorina ni Obadiah se kowe “Igberage aya yin ti tan yin je eyin ti ngbe laarin palapala okuta, ibugbe eni ti o ga ti o nwi ni okan re pe tani yoo mu ni sokale?”.

          Apata ti a n toka si inhin yi ni a npe ni ilu “Petra”.  Ilu yi lati igba atijo wa ni o je ilu olodi ati ilu aabo fun orile ede.   Awon Arabu odo oni npe ni “wadymusa”.   Ara Siria igbani kan ti oruko rre nje Josefus so fun wa wi pe a npe ilu apata yi ni rekemu gege bi oruko omo Oba Midiani kan eni ti o subu loju ija pelu Israeli ni ilu Moabu ni ojo Finiasi Num 31:8.

          Petra o da duro laarin awon ilu igbani ni gbogbo orile ede agbaye fun ewa re to yato ati ibi to fidi sole si.  O fere soro lati salaye ilu apata yi lekun rere.  Ilu yi wa nig gere gere oke seiri.  Ni gbogbo ayika ilu yi apata to rewa pelu awo to dara lo yika irufe awon ewa ati oso daradara eyi ti a ko ri ni ibomiran.  Ilu Petra yi ni a npe ni iyanu aginju.

          Ilu to rewa yi to si se ajeji ni eniyan yoo be ona tooro inu apata wo inu re lo ti o sir in to mile kan ninu apata naa ko to bo sinu ilu naa.  A n pe ni sik or cleft ibi isadi o je agbegbe awo dami enu.  Isan omi kekerre kan n san labe ati ni gbogbo oju ona to wo ilu na.  Oju ona to wo ilu yi o tooro o si jin to be ti o fi ma nsokunkun ni osan gangan.  Awon apata yi ti won ga soke ni gbogbo egbe kinni ati keji ni won rewa peupo ti a si kun ni oda amutorunwa gege bi ti esumare.

          Awon awo apata yi se afikun ewa si ilu yi.  Won ni awon awo bi awo ododo elese aluko, olomi osan, alawo ofefe, awo funfun, awo alari, ati awon awo orisirisi miran ni iseda seto ni ona iyanu ni oniruru ona.  Awo kan yi wonu omiran ti won si lo wonu ara won lati mu ewa to dara jade ti yoo je oju ni gbese fun awon to be se abewo si ilu na.  Gbogbo ilu yi ati ayika agbegbe re ni o ni awo to rewa pupo ti o je ori oke, palapala ati awon ibi ikerusi ti okuta se loso funra re pelu awon ogbon ati afonifoji ati awon agbegbe ati okuta se iboji si ati awon agbegbe oorun.  O je agbegbe to rewa to si ni aabo, ibi isadi fun okowo ati oro aje ti yoo te gbogbo awon onisowo lorun.

          Sugbon si iyalenu nla gbogbo ewa to dara yi lo yi ilu to ti di oku yi ka.   Petra ti di ahoro ati korofo awon eniyan ti ko sile ni gbogbo ayika re ni jinni jinni ati iparoro iku wa.  Awon eranko buburu ni won ngbe ninu ilu yi biotileje pe ilu yi je aarin gbungbun asa ati okowo tele, sugbon o ti di ibi iparun ti akosile.  Gbogbo ikilo Obadiah ati asotele re lo pada se.

AWON EKO TI A RI KO

1.               Ikilo woli yi nipa awon elegan – vs 12 Edomu.  Edomu yo lori isubu Juda won kegan won bu enu ate lu Israeli nitori isubu won.  Edomu yo nitori iparun to de ba Juda, nitori eyi ni woli Obadiah se be awon ara Edomu wi, Egan ati ibuenu atelu ni ma nwa lati inu okan igberage nigba ti a ba kegan awon elomiran a nfi iru emi to nbe ninu wa han, ikegan ma nse afihan asi ife ara.  Nigba miran o ma nje arimu ikorira.  Edomu ati Israeli ni wo ti korira ara won ni opolopo odun ninu akosile itan won fun amoye ogorun odun ni won ti je ota ti won kosi ba ara won laja leralera ni won ti be ogun esan ti ara won, imotara eni nikan ti gbogbo ati eleyameya o ti so won d iota ti ko dariji ara won.  Leyin o reyin awon ara Babaloni bori awon omo Juda, eleyi losi mu awon Edomu beresi kegan awon Juda.  A fi iya je Edomu nitori iwa ota to fi han Juda.  Sibe olukuluku won jiya ese re, igberaga ni  ma nsiwaju iparun.

2.               Ese 10 – 15 eko nipa  ijiya to le –

Obadiah tenu mo pe idajo Olorun ayeraye ni enikeni ko leparun.  Ojo Oluwa nbo wa lori Edomu ati lori awon orile ede miran ni woli na ki gbe.  Igberage ogbon Edomu yoo jakule.  Awon ologun re yoo di afoju, won ki yoo ri iparun ti o nbo wa ba won.  Olorun yoo mu gbogbo ogbon kuro ni Edomu ki won ma ba bo fun iparun ti o nduro de won.

3.               Ireti to daju nipa ogo Israeli to nbo wa vs. 17 ile Jakobu yoo ni ini re/tabi ini gbogbo orile ede, eleyi ni asotele ti Obadiah so fun awon orile ede re.

Ni ipari a o se ikawo Edomu yoo pada di ara ijoba Israeli olugbala yoo goke lo si oke si oni lati joba oke Esau ijoba na yoo si je ti Oluwa vs 21.

JONA – WOLI ALAPON

          Iwe Jona je iwe ti o tobi ti o si kun fun itan Jona fun ara re. Yato si adura re ni ori keji gbologun oro kan soso ni a le pe ni asotele ninu gbogbo iwe re.  Eleyi ni o wa ni ori keta ese ikerin.  Amosa irufe nnkan yi ko wop o laarin awon woli.  Nigba miran, a ma nse akosile iriri awon woli sinu iwe won fun apeere Hosea 1:1 – 3, Amosi 7:10 – 15, Jer 1:25 – 29, 36 – 38.

ITAN IGBE AYE JONA

          Jona je eni ti a mo ti o sise bi woli ni Israeli.  O fere je pe gbogbo awon ojogbon ni won da Jona mo gege Jona omo Amittai, eni ti o so asotele si Jeroboamu nipa imubosipo Israeli si awon gbegbe re atijo 2 Awon Oba 14:25.

          Jona je omo bibi ilu Gath-hepher ni Galili.  Ilu yi o wa ni agbegbe ti o to mile merin si apa ariwa nasareti, ati wi pe a mo ilu yi si ilu Arabu ti a mo si El –meshed 2 Awon. Oba 14:25.

         

Nigbati Olorun pe Jona lati lo si Ninefe lati waasu o takao ise na patapata.  O sa niwaju Oluwa (Joh 1:3,10) o si salo si ilu Tarsisi, ilu ti o wa ni apa Gusu iwo orun spain.  Nitorina Jona ko ise iranse woli re sile.  Omo odun melo ni Jona ni akoko yi a ko mo, sugbon o sese ki o ti ma duro niwaju Oluwa fun opolopo odun seyin.  A ka ni pa Kaini bakanna eni ti o sa kuro niwaju Oluwa Gen 4:16.  Nitori na a le pe Jona ni iran Kaini tooto.

         

          Kini didi ti jona fi mori le apa iwo oorun ni gbati ti o ye ko lo si apa ila oorun kini idi ti Jona fi fie mi ara re wa ewu omi okun ti awon Ju ma nyera? O fun wa ni idi to fa ti o fi wu iru iwa be, o wi pe “Nitori emi mo pe Olorun oloore, ofe ni iwo ati alaanu, eni ti o lora lati binu, ti o sin se ohun pupo, eni ti o kun fun ife alailegbe ti o si nronu piwada ibi naa”. Jon 4:2  Bi Jona ba ni idaniloju wi pe Olorun yoo pa ilu na run, laisiyemeji ni yoo fi lo si ilu Ninefe.  Sugbon Jona fe je omo Israeli toto ju ko je onigbagbo to ngboran lo, o je eni to njowu to si nfe idalare.  Kori idi ti Olorun fi so wi pe ki o lo waasu fun awon eniyan ti won ti mura tan lati pa Israeli run.  Jona jinna si iru eniyan ti Jesu soro re eni ti o nwa alaafia awon ota re Lk 6:27 – 28.

          Jona lo si Joppa olu ilu ibudoko oju omi fun ile mimo.  Nibe ni o ti rioko ti o nlo si apa iwo oorun.  O wo inu oko oju omi yi o san owo oko o si sokale lo sibi agbara ninu oko naa, gege bi sisera ti se farahan ninu ago Jaeli eni buburu ni ud 4:21) beeni Jona sun lo fonfon. O dabi eni pe eri okan Jonan a paapaa sun lo fonfon.  Jona tan ara re lati to wipe ohun nip e jinna rere si Oluwa.  Iji nla kan dide sugbon sibe Jona sit un nsun.  Jesu naa ti fi igba kan sun be ni akoko iji sugbon ohun le se be nitori pe aye re fara pamo si owo Olorun ki se wi pe o sa kuro lowo Olorun.  Nigbati eniyan kan ba fe gbiyanju ati bori Olorun iji kan ma dide si.

 

DRAWING II

         

Iji yi lagbara pupo to be ti gbogbo awon atuko fi gbadura si Olorun ti won sugbon iji naa ko dawo duro.  Awon atuko yi ro pe orisa kan ni o nbinu si awon.  Won ji jona loju oorun wi pe ko gbadura si Olorun tire sugbon si iyalenu Jona ko ma lolorun ti yoo gbadura si won dibo, ibo si mu Jona pe ohun ni eni ti nyo won lenu.  Won bi Jona lere nipa ilu ti o ti wa ati ise oojo ti o n se Jona pada jewo fun won pe ohun se niwaju Oluwa ni, sugbon Jona je enikan to ni igboya pupo o fa ara re fun awon awako ni ki won ju ohun sinu okun ki ohun le die tutu fun Olorun ti ohun ti se.  Awon awako na ju Jona sun okun loju ese ni iji dawo duro (Jona 1:6).

          Ese bibeli meji ni o so bi a se gba Jona kuro ninu okun Jona 1:17, 2:10.  Oluwa pese eja nla to gbe Jona mi, Jona si wa ninu eja na ni osan meta, ati oni meta.

          Jona leyin ti o ti ko eko ninu eja Oluwa fun ni anfani elekeji lati lo waasu ni Ninefe ni akoko yi o gboran o si pada di eni ti a le pe ni (missionary akoko) si awon keferi.

          Bi Jona ti wo ilu Ninefe o bere si kigbe ni ede ilu re ni o fin so wi pe Niwoyi ogoji ojo a bi Ninefe wo 3:4.  Lede Heberu oro marun pepe ni a fi nso ohun ti Jona so yi eleyi fihan wa iru okan igbesan ti woli yi fi nkede ikilo.

          Iwaasu Jona yi lagbara to be ti gbogbo ilu Ninefe fi ronupiwada.  Olorun naa paapaa ronupiwada ibi ti o ti pinnu ti ohun o se fun won 3:5 – 10.  Nigba ti Olorun pe lati mu idajo wa sori ilu na Jona bere si binu.  Nje Jona binu nitori pea won eniyan yoo kegan re nitori asotele re ko wa si imuse?  Tabi o binu nitori awon eniyan ko ni gba ni woli tooto mo?  Beeko ki se eleyi ni awon idi ti Jona fi nbinu.  Jona nbinu nitori Oluwa ti se aanu fun Ninefe, Oluwa ti moomo da ilu na si, ilu ti o tesiwaju lati ma gbogun ja Israeli , ti yoo si ma mu Israeli ssan isakole ti o tobi.  Jona binu nitori o je omo Israeli oni mo tara eni nikan (selfish Israelite) ju ati je omo Olorun tooto lo.  O gbe ife Israeli leke ju ife Olorun lo, Jona gba pe Olorun padanu anfani nla lat fi iya je Ninefe.  O gba pe lai pe awon eniyan oun yoo padda di piparun lati owo Ninefe.  O san fun mi lati ku ni ero ti Jona nroju ati gbe ninu aye ti iru Olorun yi nsakoso re.  Ninu ipo aini ireti yi ni Jona jo Elija (I Awon Oba 19:1 – 18).  Sugbon iyato wa laarin awon mejeji awon mejeji ni won ni idi ti o fi ye ki won sa, sugbon Jona ko ni idi irufe eyi ti Elija fi sa.  Elija ja fun Ola ti o to fun Olorun sugbon eyiti o kan Jona ani Olorun ti yoo bu si ilu re.

          Jona nfe ri ki a pa ilu Ninefe run.  O joke labe oorun o fe mo ohun ti yoo sele si ilu na Olorun ba Jona wi nitori ibinu re, sugbon eleyi ko yi iwa Jona pada.  Lati dabobo Jona kuro lowo ooru oorun to gbona Olorun mu ki igi kana ohun jade pelu iyara lona aiyanu lati gba Jona lowo oorun.  Inu Jona dun pelu ohun ti Oluwa se yi, sugbon bi Oluwa ti mu igi nah un lo mu yara mu kuro Oluwa ran kokoro kan lati mu igi na kuro, igi na si ku, igi yi lale hun ni asale, o si parun ni asale Jona 4:10.  Nitori pe Jona padanu igi ti o siji bo ori re Jona beresi ni binu okan re si baje gidi gidi, o si nfe ku.  Lakoko o nbinu nitori Ninefe ti Oluwa dasi sugbon nisinsinyi o nbinu nitori igi ti Olorun ko da si.  Leyin na ni Oluwa fesi Oluwa si se afiwe ilu na pelu igi lasan be ni Oluwa ola ti Jonan fun igi lasan ati iha ti o ko si odidi ilu Jon 4:9 – 11.

          Jona je eni kan ti ife ti o ni si Olorun ati ife ti oni si orile ede jo njijakadi bibu ola fun Olorun ati sise ojuse omo ilu o nta kora ninu aye Jona.   Jona beru Olorun sugbon o sa fun ise ti a ran.  Jije Olooto si ilu re ni o fe se iku pa ife ti o ni si awon elomiran ni ilu miran.  Jona je eni ti o ni ife esin ti o si ni imolara fun esin sugbon ko lagbara ati se.  Jna sunkun nitori Oluwa ko pa Ninefe run nigbati won ronupiwada.  E ma gbagbe pe Jesu sokun lori Jerusalemu nitori won ko lati ronupiwada eleyi ni iyato nla ti o wa laarin Jona ati Jesu.

AKOKO WOLI NA

          Jona gbe ni akoko isejoba Jeroboamu keji oba apa ariwa Israeli eleyi je bi odun 790 titi di 750 BC.   Nigbati Jeroboamu gbaijoba agbara ijoba nab ere si rewesi.  Nitori pe lati igba aye Jehu ni a ti fi ipa mu awon omo Israeli lati ma san isakole fun awon ara Siria.  Amosa labe isejoba Jeroboamu agbara ijoba na atijo beresi pada wa.  O ko ilu Hamati ati Damasku ni igbekun o si da gbogbo agbegbe Israeli fun won lati Hamati titi ti o fi de okun oku 2 Awon Oba 14:25 nitooto Jeroboamu ni oba ti o lagbara ju laarin awon oba ti o joko lori ite samaria ojo iwaju ijoba na si ni ireti pupo.

          Ni ilu Assria ni oro miran ipo ti ilu na wa lapapo je odi keji ohun gbogbo lomu irewesi baa won eniyan.  Assria n reyin si lojoojumo Israeli ndi alagbara si Assria ndi alailera.  Akoko to da ti Oba Adadnarri kerin IV to fi sakoso ni odun 873 – 810 o sese wa si ipari ni.  Ni akoko ijoba yi o se ayewo alaini lo si ilu Palesitini ati awon ile miran ni apa iwo oorun.  O ti gba isakole lowo awon ara Hitti, Tire, Sidoni ti se ilu Omri apa ariwa Israeli, Edomu ati Filistia.  Nipase awon isegun re ni oba yi so ara re di okan lara awon oba Assria ti o lagbara julo.  Ko si Oba Assria kankan ti o je siwaju Oba ayi ti o se akoso lori agbegbe ti o to eleyi.  Ko si awon to ni awon ilu to nsan isakole to oba yi.  Adadnariri yi ni igbagbo ninu esin sinsin Olorun kan soso.  Ninu akosile kan ti o fi sile ni a ti ka pe “Fi igbekele re sinu Nebo ma fi sinu orisa miran.  Adadnariri yi je Oba Ninefe ti o ki Jona kaabo nigba ti o wa waasu.  Amosa o sese ki Oba Adadnariri yi ti ku ni akoko ti Jona wa si Ninefe ti ipeyinda ilu Assria si ti bere.  Leyin isakoso Oba yi ina Assria bere si jo ajoreyin ifaseyin ba won titi ti won fi rewesi koja ohun ti won lero lo.  Irewesi yi omu ki Jona fe, ki ilu Assria o di alailera si.

          Amosa isoro kan dide nihinyi ni akoko yi gan titi di odun 507 BC ilu calah ni o je olu ilu Assria.  O sese ki a le salaye isoro ti o fi ara han yi nigba ti a bar anti wi pe Calah ati Ninefe je ilu ti won fi ogun mile jinna si ara won.  Ninefe je ilu atijo ti a ti owo Nimrodu da sile Gen:11.

Akiyesi: Jona yi ni omo opo sarefati ti Elija so di alaaye.  Jona yi ni Elija ran lati yan Jehu loba.

MIKA – WOLI AWON TALAKA

ORUKO RE

Mika je eni kefa laarin awon woli kekeke oruko mika je ijewo igbagbo.  Oruko Mka wa lati inu ede Heberu ti a npe ni “Mikayahu”a ti o tumo sit a lo dabi Olorun Mika 1:1, 7, 8 Jere 26:18, Oruko Mika dabi oruko Michael ti o tumo sit a lo dabi Olorun.  Oruko yi farahan pupo ninu iwe mimo.  Die lara awon to nje Mika ninu iwe mimo ni wonyi.

1.               Ara Efraimu kan eni to subu sinu pansaga ti o si gba omo lefi kan lati je Alufa ohun ti awon ara Dani si ji orisa re lo onidaj. 17, 18.

2.               Mika eni ti se ara eya Reubeni – I Kro 5:5

3.               Omo Meriba – I Kro 8:34 – 35

4.               Lefi kan lati inu Ebi Asafu – I Kro 9:15

5.               Lefi kan lati inu ebi Kohati – I Kro 23:20

6.               Baba Abidoni 2 Kro 34:20

7.               Mika eni kefa laarin awon woli kekeke ara ilu Moresetigati apa iwo oorun Jerusalemu.

ILU RE

     A pe Mika ni ara morasti nitori pe abi ni ilu moresetigati (ese 14) lati ilu Gati ni a ti nsakoso ilu yi ilu na wa ni bi ogun mile apa Gusu iwo oorun Jerusalemu.  Gege bi Amosi Mika yin a je omo oko.  Ijosin tooto ati esin tooto ma nwa ni oko ju igbooro lo nitori na ni Mika ko se ni fe Pataki si igboro.

 

         

Mika so asotele ni ojo Jotamu, Ahasi ati Hezekiah awon Oba Juda.  A ri arigbamu akoko yi ninu iwe yi ati wi pe a fie se re mule ninu Jeremiah 26:18 eyi ti o ya iwe Mika 3:12 lo.  Mika nitorina je akegbe kekere si Isaiah o ti waasu siwaju  ati leyin isubu Samaria (722BC) o sese ki akoko to waasu yi je bi odun 735 – 715.  Awon ojogbon kan so wi pe o waasu ju ogoji odun lo.

          Labe oba Jotamu orile ede na ngbe labe oro to po.  O ko ilu ibi aabo ati awon aafin ni Jerusalemu opolopo awon talaka ni emi won sofo ninu ise ile kiko ti Jotamu gbe kale yi.  Labe Ahasi Juda nsan isakole fun awon ara Assria.  Ohun ti ogun jija laarin siria ati Efraimu nna won ni odun 734 oga pupo.  Gbogbo nnkan yi ni o sele si talaka ati olowo bakanna.

          Awon oni wobia arije ni modaru larinlodu won lo agbara won lati pon talaka loju won gba ohun won lo won si le awon opo kuro ninu awon ile won.  Gbogbo irufe awon aisododo wonyi ni o wa ni ile na ti awon olowo si nje talaka run.  Hezekiah oba gbiyanju lati se atunse si ipo buburu yi, sugbon ni akoko isejoba tire nnkan bubu jai.  Awib eniyan dekun ati ni igbekele ninu ara won.  Jerusalemu pada di ilu oloselu to buru.  Awon onimoran ni okan won o so kan ninu igbimo won.   Awon kan gba oba ni moran lati towo to iwe adehun pelu Egipiti ki won jo le gbogun ti Assria, awon miran si gba oba ni imoran ki won jowo ara won fun awon ara Assria lero.  Awon ti won nbojuto ofin won si gbara lo, Awon olola nre awon ti ko rowo hori je, awon adajo ngba riba; awon woli nso tele lati tea won olowo lorun; awon alufa nkoni fun owo oya (Mika 2).   Ni ibi gbogbo ni ese ipongbe fun iloro wa.  Awon olowo ti won je oga ni ilu won a ma fi idajo se eleya.  Eto ati esin ni won gbe ju si egbe kan ki awon okowo ati ona ti a ngba rowo ma se ni idiwo kankan.

IWAASU MIKA

Iwaasu Mika fi okunkun eyi ti Isaiah tele, awon mejeji gbe ni akoko kan na, Isaiah je woli awon to wa ni ipo to ga, Mika je eniyan pele to wa lati abule.  Isaiah je alagba to lenu ni ilu, Mika je Ajinhinrere ati akeko igbe aye awon eniyan.  Ohun to kan Isaiah ni igba tire ni wahala oselu ni akoko na sugbon Mika ni tire o ti o kan ni oro esin olukuluku eniyan ohun to to ati eyi ti ko to lawuju.  Mika je eni to wopo ju Isaiah lo, Mika ko so ara re po mo awon eniyan lasan.  Isaiah koni wi pe a ko ni bori Sioni, Mika ko ni wi pe a o pa Sioni run Mika 3:12.  Awon ti o wa ni ipo giga ni won ni erongba to yato nipa Olorun won nro pe nitori won je eni aponle lawujo ko si idajo kan to le wa sori awon Mika 3:11.  Nitori idi eyi ni Mika se ro wipe esin tooto ati igbe aye omoluabi ni o gbodo ri ibi ti o dara duro si ninu aye gbogbo awon iwaasu re ni awon oro wonyi awon ti won ngbe igbe aye iloro ati imotara eni nikan ni won je amu je eje talaka ni iwaju Oluwa.  Oluwa ki yoo tewo gba ebo iyebiye won.

ALAYE LORI IWE MIKA

     Awon ohun elo ti a lo ninu Mika ni a pin si awon ona wonyi.

a.     Ori kinni si ori keta – idajo

b.     Ori kerin ati ikarun – itunu

d.   Ori kefa ati ikeje – Ona igbala

Pelu awon ipin meta yi eniyan lo wa iwaasu to danmoran lode oni.

(1)      Ori kinni si ori keta -

Awon ese yi nsoro nipa ibaniwi to le ati iparun to lagbara lori Juda.  Won kun fun ibaniwi ati ipeni si akiyesi fun awon oloye ninu ijo ati orile ede.  A to idajo jo bi okiti ogan ati opo iderubani titi ti awon eniyan ko fi fe gbo oro na mo ti won si kigbe wi pe ki woli na dake Mika 2:6.  Mika ni eni akoko laarin awon woli ti o koko deruba Jerusalemu pelu iparun.  Mika 3:12.  Mika ma nse iyato amosa laarin orile-ede Juda ati ilu Jerusalemu.  A o pa ilu yi run sugbon ase ileri ibupada bo sip o fun orile ede na.

2.       Ori kerin ati ori karun -

Ni abala yi ni Mika ti se afihan ofefe/itansan ogo ti nbo wa.  Oluwa se ileri igbala fun won ninu ileri igbala yi ni ireti fun messiah wa ati ireti ogo ni opin aye.  Mika woe yin wo ati bakanna o tun wo iwaju.  Iran re fun ojo iwaju lo ni se pelu awon isele to nse ni ayika re.  Irufe awon isele yi ti sele ni awon akoko kan seyin ninu itan.  Ninu idande Juda to nbo wa Mika ri isegun ojo iwaaju nipase ododo.  Bi o se nronu nipa ojo iwaju ti o nduro de Israeli aworan orisi ogo meji ni o wa sokan re.  Aworan na ni igbega ti o de ba Sioni ati ibi messiah ni Betlehemu.

a.               Ori kerin ese kinni si ikarun se afihan Sioni fun wa ti o pada ri aarin gbungbun ilu temi tun gbogbo aye.  Isa 2:2 – 4.  Mika ri awon arinrin ajo ti won nwa lati gbogbo orile ede agbaye lati fi di ijosin agbaye mule lati owo isejoba Olorun Israeli.  Ninu ijosin yi won yoo tewo gba ofin Oluwa gege bi ilana fun ijoba alaafia gbogbo gbo.  Israeli yoo je eni ti o ga julo nipa esin ati wi pe akoko ogo nla ti won ti nduro de yoo pad ate won lowo.

b.               Ori karun ese keji siwaju – eleyi kun fun asotele ni pa Messiah ti o wi pe a o bi Messiah ni Bethlehem gege bi ti Dafidi.  Isaiah ti so asotele nipa ibi wundia ti Messiah yi Isa 7:14.  Mika sotele nipa ilu ti a o ti bi leyin (700 yrs) ni akoko isejoba Herodu nla ni awon amoye lati ila orun wa ti won wa Kristi omo na eyi ti irawo re ti won ri si to won debe.  Pelu iranwo awon olukoni Ju ti won npa ni Rabi won tesiwaju lati gba ohun gbogbo ti won nilo fun irinajo won – Mt 2:1 – 6.

3.     Ori kefa ati ori kejie

Abala yi ni a le pe ni ariyanjiyan ti Olorun.  O je iforo wero, ajosopo laarin Olorun ati awon eniyan re.  Ninu iforowero yi Olorun da ara re lare nipa awon ona ti o ti dari Juda.  Awon eniyan ro pe Olorun je eni to le, oga ti ma nlo ni lowo gba, gege bi awon Larilord ti won ti mo tele.  Won fe mo nitori na ohun ti Olorun nfe lowo won.  Nipase ona ika ati ilana ti ko to ni won gba lati te Olorun lorun tele ki won si mu ibinu Olorun kuro lodo won.  Won ti fi eso  ago ara won ru ebo fun ese okan won – Mika 6:7.

          Olorun fesi si won ti o si se agbeyewo awon oro nla nla ti a ti so ninu majemu laelae – 6:8, 10, 15 – 16, 7:4, 8 – 9.

KOSEMANI META TI MIKA GBE KALE LATI LE JE OMO OLORUN

(1)      Lati se ododo -  Ododo ninu bibeli ohun ni agba si ohun Pataki ti eniyan ti le se ife Olorun.  O je ipile ihuwasi rere o je okan eniyan rere o si je ihuwasi ti Olorun ni fe si – Mt 7:12.

(2)      Lati fe isoore (okan ikanu ati anu) – ede Heberu ti Mika lo fun isoore yi ni a pe ni “hesed” e o ranti wipe isoore ni oro ti Hosea feran ju, isoore je ohun ti o ga ti o si lola ju idajo ododo lo.  Opolopo eniyan lo je olododo sugbon ti won ki fi be soore nigba gbogbo.  Isoore lo fi idi re mule wi pe idajo ododo yoo waye tabi a o fi idajo mule.

(3)      Lati rin ni rele – Amuye eleketa ni yoo je ki o se se fun eniyan lati se meji ti akoko, eniyan ko le je olododo ki o si feran isoore ti ko ba je oni rele okan.

Lati rin ni irele okan o tumo si jijowo ara wa fun Oluwa, o tumo si titeri ara wa be gege niwaju Olorun gege bi omode.  Iwa irele ni oso ti o tobi ju fun esin.

NAHUMU – WOLI ELEWI

ORUKO RE

          A o mo ohun to po nipa Nahumu ayafi oruko re.  Oruko re yi ko farahan nib o miran ninu bibeli gege bi awon woli miran gbogbo Nahumu fere kere ju ohun lo.  Amosa oruko ni itumo nitori o tumo si olutunu.

ILU NAHUMU

Ase afihan woli yi Nahumu ara Elkosi.  Eleyi nso nipa ilu ti a ti bi woli yi.  Bakanna ni a ka nipa Elija ara Tisbi.  Awon Septuagint so wi pe Nahumu yi ara Elkosi ni orisi iwoye merin ni o wa nipa ilu ti a ti bi Nahumu yi.

1.       Al-kush, ilu yi je abule toto 24 miles si apa ariwa mosul ti o sunmo ilu Ninefe.  Won so wi pe iboji Nahumu wa ni ilu yi ti awon Musulumi ati onigbagbo ma ntoka si paapaa awon Ju agbegbe na.

2.       Ain-Japhata – ilu yi je ilu kekere ni apa Gusu Babiloni ni Odun 1165AD ni won so wi pe won tun kefin iboji ni ilu yi.

3.       El-kauze – ilu yi je ilu kekere ni apa ariwa Galili amosa awon miran kapenamu ni Galili ni ilu woli yi.  Won ro wi pe oro ti a pe ni kapernaumu o wa lati inu oro ti a pe ni Kefr-Nahumu o tumo si ilu Nahumu ni ede Arabic – Jh 7:52.

4.       El-ikese – Ilu yi ni o to ogun mile si apa Gusu iwo oorun Jerusalemu a npe ilu yi niisinsinyi ni Beit – Jibrin ilu yi wa ni agbegbe eya Simoni opo awon onigbagbo ati awon Septuagint ni won gbagbo pe ilu yi ni ilu Nahumu.

AKOKO NAHUMU

A mo lekun rere akoko ti Nahumu gbe ati igba ti o so asotele.  Nah 3:8 – 10 soro nipa isubu Thebes ni apa oke Egipiti.  Ati ko ilu yi ni igbekun tele, isubu Ninefe si ku si deedee.  Oba Assurbanipal ni o ko ilu Thebes ni igbekun 663BC ati wi pe Nabokolasari ni o ko ilu Ninefe ni gbekun ni odun 612BC o sese ki Nahumu so asotele rre ni arin akoko mejeji yi.

Assurbanipal je oba to buru.  Ninu akosile ti a sawari a ma sogo ninu awon iwa ipa re ati awon iwa itiju ti o nhu.  Oba yi a ma jai san eyin ese awon oba a si ma ge ete won.  Ni igba kan o fi tipatipa mu awon ijoye Elamu ti o ti ko ni igbekun lati ma ti keke ogun re la ilu ja, o si fi agbara mu awon ijoye ilu na o si fi agbara mu won wo akoto o ri oba si ori won.  Ni igba kan Assurbanipal oba yi nje ase pelu awon iyawo rre ni agbala nibi ti o ti so ori oba Kaldea ro si eni ti o fi tipatipa mu wi pe ki won o pokun so.  Ko si Oba igbani kan ti o sogo lori iwa buburu ati iwa eranko bi ti oba yi.  Bi o ti gbe igbese si one Egipiti ninu irinajo sise amin re oba mejilelogun (22) ni o wa pade re ti won si nteriba fun.  Ni kete ti o gunle si ilu Egipit ilu menfis ti o je olu ilu isale Egipit ati ilu Thebes ti o je olu-ilu oke Egipiti ni won ko ni igbekun kuro lowo oba Tirkahah ti won sip on won loju gidigidi.

Awon eniyan Juda ati Jerusalemu, ti won ngbe laarin Assria ati Egipit ni won fi oju ri ti eti won si gbo iwa buburu ti oba yi hun nitooto fun opolopo iran ni awon ara Assria wa nwa nko Palestine ni igbekun leralera.  Shalmanezer II ko won ni gbekun ni odun 842BC. Tiglathpilesar III ko won ni igbekun ni odun  734BC.  Shalmanezer IV ati Sargon II won ko won ni gbekun ni odun 724 – 722BC ati Sennacherib won ko won ni gbekun ni odun 701BC.  Esarhaddoni ko won ni gbekun ni odun 672BC, ati nisinsinyi oba Assurbanipal.  Ninu oba Assurbanipal ni ohun ti o buruju ti sele.

Juda dabi alailera lowo agbara ota won to buru, abala to gbehin ni ori kinni ese kedogun ati ese meji to si ori keji ntoka si bi ilu na ti se jiya pupopupo to lowo awon ara Siria.  Ninefe ti o je olu ilu fun awon ara Assiria ni won si wa ni ipele ogo won to ga ni akoko na Chap 3:16 – 17 Woli yi ri wi pe isubu awon ara Assria oni pe de biotilejepe awon eniyan miran ko ri.

     Nitori isele ayika yi ise iranse Nahumu nsense ko wa ye ni odun 650BC.

NINEFE

Ilu Ninefe ni o wa ni apa ila orun Tigris ni odikeji ilu igbalode ni ti a npe ni mosun.  Nimrodu ti ilu Babiloni ni o da ilu na sile Gen 10:11 ati wi pe sinsin orisa obinrin ti won npe ni Histani o wopo ni ilu na.  Ilu Ninefe je olu ilu awon Oba Assria lati odun 1100 titi di 880 BC ati bakanna leyin ti Senakerubu di oba ni odun 705BC.  Nitooto ilu Ninfe je olu ilu fun ijoba na, o je ilu Pataki ilu ti o lagbara t a si fi odi yika asi gbe ogbun yika ki o to kan odi awon ibi isadi ati ile iso ni won nbe lori odi ila na.  Awon odi ilu yi won gun to mile 7 ½ feet yi ilu na ka won si fe pupopupo ti keke elesin meta le sare ni egbe ko egbe lori odi naa.  Bi ilu Ninefe se ri niyi ti se olu ilu fun ilu ti o kun fun ese ati iwa ipa ati orile ede to lagbara ju ti o ti farahan lori ile aye.  Awon omo ogun won, won je akose mose lodi diduro ti ilu, to won si fi igba gbo gbogbo kigbe idoti ! idoti !! idoti !!!.  Sugbon Nahumu wi pe gbogbo oludoti ni ni agbaye ni a pada doti – Nah 3:1 – 6

Awon asotele Nahumu yi ni o wa si imuse ni awon ona ti a o le gbagbe.  Esahaddoni ni Oba Ninefe ti o je gbeyin awon ara Medes ati ara Babiloni ni won koko ba gbogbo awon ibi isadi ti o yi ilu na ka je.  Leyin na wo dojuko ilu yi won si doti won si ko gbogbo orisa won danu – Joba 3:15, sugbon gbogbo re bo si asan ilu Ninefe subu.

Awon alase igbani kan salaye bi idoti na ti se waye ni asale ojo ti isubu won sele ati bi won ti se lo ale ti o seku ninu ita gbongbon imuti para – Nah 1:10, 2:5.

Ni akoko yi ni oba alilera yi fi apeere lele.  Ni asale na odo tigris kun koja eti bebe re o si ya awon odi ilu naa lule.  Lati ipase awon ona ti o si sile yi ni awon ota gba wole si ilu na lara.  Ni gba ti oba yi rip e ohun ti padan ohun gbogbo o ti ina bo ara re ninu afin rer o si jo ara re mole (Chap 3:3 – 19).  Gbogbo oro ilu yi ni awon to segun ilu yi ko lo (Chap 2:10 – 12) ilu yi subu ni odun 611BC iparun Ninefe pari.

AWON OHUN TI O WA NINU IWE NA

Awon asotele ti o wa aninu iwe Nahumu fun ara re pin si ipin nla meta.

1.          Ori kini  – Orin isegun lori isubu Ninefe ti o nbo wa

2.          Ori Keji – Idajo to nbo sori ilu na aiwulo aabo re

3.          Ori keta  – Ebi ilu naa: Iwai pa re, Iwa wobia re, Iwa eke ati ayineke re, iwa pansage ati iwa ika re.

Nahumu wi pe Ninefe yoo subu patapata isubu re yoo je ekun rere awon orile ede gbogbo yo yo lori isubu re.  Ko ni si eni ti yoo seku lati tu ninu.

IWAASU NAHUMU

          Nahumu salye gbogbo iwaasu re ni ori kinni ese keje si ikesan 1:7 – 9, Nahumu je eni ti o ni iwa kan, iwa ti o ni yi ti o nfarahan ni iparun ti yoo wa sori Ninefe.  Nahumu ni idaniloju pe bi Olorun tile lora lati binu lai pe yoo pada gbesan lara awon ota re, Nahumu teju idajo Olorun mo Ninefe, o si nkorin isinku si awon aninilara to ga ju lagbaye.  Idajo Ninefe je eyi ti won tai nduro de tip e sugbon o je idajo to daju yoo je ekunrere yoo si je opin.

AWON EKO TA RI KO NINU IWE NAHAMU

1.               Idajo Olorun ti gbogbo gbo lori eniyan ati orile ede

2.               Idajo ododo nbe ninu ijoba ti Olorun

3.               Idajo Olorun je amugbalegbe pelu ife Olorun

4.               Idajo Olorun je eyi ti eniyan ko le sala labe re

5.               Ofin atoke wa wa fun idajo ododo

6.               Bi ese ba ti loyin yoo bi iku

7.                                   Idajo Olorun le fani le sugbon o daju.

8.                                   Oluwa ki yoo da eniyan buburu sile ki o lo lofe.

9.                                   Olorun yoo gbesan lara gbogbo awon ota re

10.                               Olorun je alagbara rere ni Oluwa sugbon Olorun njowu.

HABAKkUKU – WOLI ALAROJINLE

ORUKO ATI IGBE AYE RE

          A o mo ohun to po nipa Habakuku yato si iwe re ti o n je oruko re.  Oruko Habakuku yi wa lati inu oro ti a pe ni “Habhak” eyi ti o tumo si lati ko ni mora tabi ikoni mora.  Eleyi ntoka si ijijakadi pelu Olorun tabi eni ti Olorun feran tabi ki o je wi pe Habakuku je Olutunu fun awon eniyan re.  Martin Luther so wi pe Habakuku ni eto ati oruko ti o to fun ipo woli re nitori oruko re turmo si eni ti o nruni soke tabi eni ti nfi ni si okan, eni to nsoro jeje si omo to nsokun to si mu eru okan omo na lo.  Nitori awon idi wonyi ao tile mo boya oruko Hababuku ni oruko ti woli yi nje gan tabi a kan fun ni oruko yi nitori asotele ti o so fun Israeli.

          Gege bi Haggai ati Sekariah a pe ohun na ni woli na Hab 1:1 eleyi toka sipe Habakuku je eni ti o wa lati Juda ti gbogbo oju si mo ni Jerusalemu, nitori na ni o se faramo agbegbe ati ipo ti oselu won wa Hab 1:3 -4 ni gbogbo ona a ni idi rere ti a fi gbodo gba pe Habakuku je okan lara awon Okunrin alagbara ni akoko re.   Osese ko je okan lara omo leyin Isaiah woli – Isa 8:16.   Habakuku je alarojinle to ni ominira o ma nmu awon eniyan bere ibere esin nitori idi eyi opo ni won ti ni iyemeji lori oro esin.    Amosa Habakuku je eni ti o le ni igbagbo o je iru okunrin ti Olorun lo lati bere akoko iwulo titun fun ijo re.  Awon kan gba pe Habakuku ni oluso ti a soro re ninu Isa 21:6 eni ti a ran lati wa bere fun ami isubu Babiloni.  Awon miran gba pe ohun ni omo obinrin Sunemu ti eni ti Elisa ji dide 2 Awon Oba 4:36 – 37.  Ko si ohun ti a le se ju ki a kan mo daba eni ti Habakuku nse lo.  Sugbon a mo pe alarojinle eniyan ni eni idurosinsin ti ki gbojege.  A le pe ni eni to ni ilana igba aye to ni ona to ngba ronu to sin se agbekale ironu re ni ona ti lagbara.  O ni emi irele o mo bi a ti gbadura gidigidi ti a si fie be wa ranse si Olorun, o si gbagbo gidigidi ninu ilana isakoso ti eko ti Olorun.

ERONGBA WOLI YI

          Erongba kan soso ti woli yi ni ni lati sotele nipa isubu awon ara Kaldea to nbo wa (Babiloni) ati nipa sise eyi ki o le ru okan awon ara Juda soke ni akoko aini won.  Asi iwe yi pelu apele to se akawe ihuwasi iwe na.  A pe iwe rre ni oro Olorun tabi oro imo ti yoo se afihan awon nnkan to farasin lati ipase woli na.

AKOKO WOLI YI

          Akoko asotele woli Habakuku da lori akoko ti awon ara Kaldea bere si segun aye to yi won ka.  Ni gba wo ni won bere si jade fun isegun yi? Ori kini ese kefa so wi pe mo nru awon ara Kaldea soke” eleyi ni o ntoka si ibere isegun awon ara Kaldea ko si itokasi kankan ninu iwe yip e awon ota ti bere si dasi igba aye awon Juda.  Opo awon alase n won gba pe ako iwe Habakuku ni odun 604 tabi 603BC.  E ma gbagbe pe Ninefe ti subu ni odun 612BC.  Nebukadnessari sese bere ipolongo isegun re lo si apa iwo orun Asia.  Ni ilu Carchemish o segun farao-necho ti egipiti ni odun 605BC isegun yi tumo si iyipada nla ninu itan akoko na.  Laarin odun 608 ati 605BC Egipit ti yo Juda lenu pupopupo.  Nisinsinyi awon ara Kaldea ti mu Egipiti teriba won ti segun won won ko ni le dide si ipo giga mo.

ALAYE ATI OHUN TI O WA NINU IWE NA

          A si iwe yi pelu ajoso oro pelu Olorun ati woli na.  Leyin na won tesiwaju lati kede awon egbe lodi si awon ara Kaldea.  Iwe na pari pelu ewi to rewa nipa igboya pe Olorun yo gba awon eniyan re la.  A le pin gbogbo iwe yi si abala mefa otooto

1.       Awawo woli na – Hab 1:2 – 4

Habakuku bere asotele re pelu igbe fun ipo ruru okan “Oluwa yo tip e to ti iwo yoo fi ma kigbe ti iwo ki yoo gbo?”  Woli yi ko ni oye idi ti Olorun fi fi aye gba ibi ki o sele

2.       Idahun Olorun Hab1:5 -11

          Olorun so fun Habakuku pee mi nse ise kan ni ojo yin” vs 5 ise ti Oluwa ni oun se yi je ise ti o le fun Israeli: Oluwa ngbe awon ara Kaldea dide lati fi iya je awon eniyan re vs 5 – 11 ni o salaye iwa ati isegun awon ara Kaldea a pe won ni orile ede to koro ti o si yara ti won si nyan la ti bu toro aye ja.  Won buru won si kun fun eru won a ma ko ikogun jo bi igba ko iyanrin jo.

3.       Isoro Woli yi Hab 1:12 – 2:1

          Idahun Olorun o mu igbagbo woli yi le si sugbon o tun dakun isoro okan re, eto Olorun da lokan ru.  Kini idi ti Olorun yoo lo awon ota to je elese lati fiya je Juda Israeli ko wa se olododo ju awon ara Kaldea lo bi?  Bawo ni Olorun eni ti o ni oju ti o mole gara ju ati wo iwa ibi yoo ti se fi aye gba awon alaini gbagbo ara Kaldea lati gbe awon eniyan yi mi?  Bawo ni Olorun to mo yo se lo eni ika ara Kaldea?  Se ijoba atoke wa nbe sa?  Awon nnkan wonyi ni isoro Habakuku.  Bawo ni eniyan buburu yoo se ma lagbara si ti awon Olododo yo di eni itemole?  Habakuku ri idahun si isoro re yi nigba ti o di eni igbagba.  Biotileje wipe ori aye ninu iparun ni ayika re sibe o ni itunu ninu igbekele ninu agbara Olorun Hab 2:1.

4.       Idahun Olorun To Kehin

          Ori oke ile iso eyi ti Habakuku gbe ara re ka je ile iso igbagbo.  Ninu ile iso yi ni o ti nduro de idahun Olorun.  Ko nilo ko duro pe titi ti idahun yo fi de.  Olorun ba soro nipase iran.  O gbodo ko iran na sori waala ki o han ni ona ti o danmoran ki eni ti o nka o le ma sare lati so idahun.  Olorun so fun Habakuku pe bi iran na tile pe, ki o duro de, ni dide yoo de ki yio sip e mo.

                    Leyin o reyin o ri idahun si isoro re ti o tobi.  O han pe onigberaga ati eni ti nfiya jeni ko le pe titi.  Olododo yoo segun ti o ba tesiwaju lati gbekele Olorun.

5.       Orisi awon Egbe marun Chap 2:6 - 20

          Ninu awon ese wonyi a ri wi pe opolopo awon orile ede ni awon ara Kaldea ti segun won gbohun won soke lati bu enu ate awon to ni won lara.  Ni hin yi ni Habakuku ti soro ni ipo awon orile-ede ti won ti segun won.  O soro gege bi Nahaumu ti soro lodi si Ninefe, o gba pe eni ti o ba fi ida pani ohun na yoo ti ipa ida segbe.  O gba pe ifiyajeni ni o ma ndarisi ipokunso, pea won ara Kaldea won je odaran ati wi pe aisi idajo ododo won o mu aye won jera.  Awon egbe ti Habakuku kede le won lori ni wonyi.

1.               Egbe ni fun eni ti o mu ohun ti ki se tire po si, yoo tip e to? Ati fun eni ti ndi eru ilori lowo gba ru ara rre vs 6 – 8.

2.               Egbe ni fun eni ti nje ere ijekuje si ile re, ki o le bag be ite re ka ibi giga, ki a le ba gba sile lowo ibi e:9 – 11

3.               Egbe ni fun eni ti o nfi eje bo ilu ti o si nfi aisedede te ilu nla do 2;12 – 14.

4.               Egbe ni fun eni ti nfi ohun mimu fun aladugbo re ti o si nfi oti lile re fun ki o ba le mu amupara pelu ki iwo bale wo ihoho won – 2:15 – 17.

5.               Egbe ni fun eni ti o wi fun igi pe, ji, fun okuta ti o yadi pe, dide, oun o ko ni! Kiyesi wura ati fadaka ni a o fib o yika ki yoo si yoo si eemi kan ninu re.

AWON EKO TI A RI KO

1.     Otito ijiya atoke wa

2.     Otito nipe eniyan buburu yoo pa ara rre

3.     Otito nipe nipa igbagbo nikan ni ale ye.

Ni ipari eko Pataki ti Habakuku ko wa ti a gbodo daruko nip e, a ni lo imulokanle ni akoko idarudapo 3:17 – 19.

          Eni ti o ba ka Habakuku daradara yoo ni imolara pea won olukawe re ni imulokanle ki won si ni ayo ninu ipo kipo.  Habakuku nfe ki eniyan gbe okan re soke si Olorun nitori ni be ni won yoo ni alaafia.  Nigba ti eniyan bay a ara re kuro ninu ohun ini ti o wa lode o gbodo gbekele Olorun nikan ki o si ni igboya ninu Olorun.  Iru ayo igboya ni Habakuku fun ara ni nitori naa ni o sele fi ko elomiran.

SEFANIAH – WOLI ALASODUN

ITAN IGBE AYE RE

          Yato si woli yi ti ankeko nipa re awon Sefaniah meji tun wa ti a tun daruko re ninu majemu laelae.  Okan lara won je eya Kohati lati inu eya Lefi; o je baba nla fun Hemani akorin – I Kro 6:36, Sefaniah keji je alufa eni ti o gbe ni akoko Jeremiah ti osi nfe ki Israeli ndore pelu Egpiti – 2 Awon Oba 25:18 Jer 21:1, Jer 37:3.  Ni ede Heberu oruko Sefaniah turmo si eni ti Olorun ndabobo Ps 27:5.  Itumo yi ni o ye fun iwaasu woli yi.

          Gege bi o ti sele ninu iwe Isaiah, Jeremiah, Joeli ati Sekariah a ri itan iran Sefaniah ni ibeere iwe re.  Ninu iwe Sefaniah atenumo itan iran re ju bi a ti so nipa awon woli yoku lo.  Idi nipe o sese ki Sefaniah yi je omo omo omo Hezekiah oba.

          Sefaniah yi dabi eni ti o gbe ni Jerusalemu eleyi dabi eni ti o ntoka si ona ti yoo gba soro nipa enu ona eja (Bode eja) ati hihu lati iha keji wa, ati iron la lati oke kekeke won-on-ni wa. Sef 1:10 – 11, ti o se afihan pe Sefaniah je, eni ti o sunmo ilu Juda.

AKOKO SEFANIAH

          Ese ti o si iwe Sefaniah ni o kede re pe Sefaniah so asotele ni ojo Josiah, eleyi ntoka sip e Sefaniah ko iwe ni arin odun 639 – 608BC, gbogbo ohun ti o wa ninu iwe yi ni o faramo akoko yi.

          Ninu iwe yi woli yi benu atelu awon eniyan Israeli fun igbe aye iborisa won, iwa ibaje, fun iwa ipa ati asi idajo ododo eyi ti won jebi re.  Sibe o dabi eni pe Sefaniah ko soro lodi si iwa buburu kan pato.  O nfe ki iwe re o je iwe ti o ba gbogbo eniyan soro ni akoko gbogbo ati nibi gbogbo.  Nitorina ko baa won eniyan akoko kankan tabi awon eniyan ibi kan soro.  Awon isele ti o nkoja lo dabi eni wi pe ko kan woli yi.  Sefaniah je woli fun gbogbo awujo.

AWON OHUN TI O WA NINU IWE NAA

          Akori nla fun awon asotele Sefaniah ni “Ojo Oluwa” ti o nbo wa.  Ase agbeyewo koko eko yi ni ipele meta.

1.               Ideruba ati idajo Sef 1 abala yi ni o kede pelu idalebi ati ideruba ojo ibinu Oluwa ti o nbo wa.  Ibinu yi yoo wa si ori gbogbo aye, sugbon yoo wa taara lodi si awon aborisa ati awon to subu kuro lodo Olorun ni Jerusalemu ati ni Juda.

2.               Ikilo ati igbaniyanju Sef 2, a fi ise yi ranse si awon orile-ede to yi Israeli ka: Filistia, Moabu, Amoni, Ethopia, Assria.

Leyin eleyin ni woli yi rawo ebe si Jerusalemu ki won o ronupiwada ki won le bo lowo iparun to nbo wa Sef 3:1 – 7.

3.               Igbani niyanju ati ileri Sef 3:8 – 20 a se ileri igbala fun awon ti o ronupiwada paapaa julo fun “awon ti o seku ni Israeli”.  Awon wonyi ni yoo di eni ti gbogbo aye yoo mo gege bi eni irapada Oluwa ti yoo ma gbe niwaju Oluwa titi lai.

AKORI IWE SEFANIAH

     Akori nla ati akori kan soso ti iwe Sefaniah ni ni ojo Oluwa ti nbo wa, ni Ojo na Oluwa yoo se afihan ara rre ni ekunrere si gbogbo agbaye.  Yoo se idajo awon a sebi yoo si pari ise irapada re laarin awon eniyan.

ISOWO KOWO SEFANIAH

     Isowo kowo Sefaniah ni lati kowe re ni ede to lagbara.  Iwa pele ati iwa rere ni ko tayo ninu ikowe re sugbon ipa ati okun ti o fi soro lofi idi iwa rere mule ni ko tayo ninu ikowe re sugbon ipa ati okun ti o fi soro lofi idi iwa rere mule ko si woli kan ti o soro daradara nipa ojo Oluwa bi Sefaniah.  Ara ojo ibinu Oluwa ti o nbo wa ni o yi jade pelu agbara Oluwa nipase iwe yi to be ti awon atumo ko le tu lekunrere si ede miran.

     Ni ipari Sefaniah se afihan ero tuntun ti o kere die ju ti awon woli yoku lo.  Isowokowe re dabi ti Isaiah.  O mo bi a ti n so atunso oro ati ifaara pelu opolo pipe lati fi okun kun oro ti o nso.  Lara awon oro re ti o la ipa ni wonyi.  “Emi yoo fi fitila wa Jerusalemu kakiri” Sef 1:12 won o ma rin bi afoju” 1:17 “Ho orile ede ti ko ni itiju” 2:1.  Awon kan wi pe bi eniyan ba fe ri oro woli ni erefe je ki o ka iwe Sefaniah.

HAGGAI – WOLI OLUKO TEMPILI

ITAN IGBE AYE RE

     Die lamo nipa itan igbe aye Haggai yato sip e ohun ni woli akoko laarin awon igbeku ju ti won pada bo lati Babiloni si Jerusalemu 536BC.  Ninu iwe re ati ninu Ezra 5:1 ase afihan rre gege bi Haggai woli na.  O sese ki Hag 2:3 toka sip e Haggai je agbalagba nigba ti o so asotele re.  Biotiwu ki o ri o dabi pe Haggai dagba ju Sekariah lo, nitori pe nigba ti oruko won ba farahan papo oruko Haggai ni won ma nkoko da. (Ezra 5:1, 6:14).  Itan igbaani kan so wi pe a bi Haggai ni Jerusalemu asi ko ni igbekun lo lati owo Nebukadnessari ni odun 586BC, ati wi pe Kirusi Oba ni o pada fun wo ni ase lati pada si ile mimo ni odun 536BC.  Eleyi ni o mu je agbalagba nitooto.

     Ni ona miran, onkowe igbaani kan ti a n pe ni Epiphanius so wi pe o jade kuro ni Babiloni nigba ti o si je odo.

     Awon eda igbaani meta ti won je majemu laelae ni won gbe oruko Haggai ati Sekariah si ori awon psalmu kan.  Awon eda meta na ni won yi eda Giriki ti won npe ni Igbimo aladorin (Septuagint) ati eda Latin to won npe ni (vulgate) ati eda Syria ti won npe ni (peshitta).

     Awon ojogbon kan gba pe Haggai ati Sekariah sese ki won je eni ti o ko awon psalmu wonyi 111, 125, 126, 137, 145, 146 – 148.

     Oruko Haggai lati inu ede Heberu ni o wa lati inu oro ti o ntoka si iyara tabi igbese bi ti inu ijo.  Ede yi ntokasi pea bi ni akoko ase.  Oruko ti a pe ni Festus (ase) o je apeere awon oruko ninu itan awon Romu.  Nigba miran awon Heberu ma nmu oruko won ni awon ona wonyi fun apeere Barzillia ti o tumo si okunrin irin ti o wa lati inu oro ti a pe ni Barzel ti o tumo si irin.  Ni oro miran o sese ki oruko Haggai wa lati inu Haggaih ti o tumo si (Festival of the lord) Ajodun Olorun I Kro 6:30, o sese ki oruko yi wa lati inu oruko ti a npe ni Haggariah ti o tumo si igbamu Olorun.

ISE RE

     Titun tempili ko ni aarin gbungbun iwaasu Haggai.  Gbogbo iwaasu re ni o yi akori yi ka.  O je erongba to ga ju lokan re lati ru awon Ju ti o wa ni Jerusalemu soke ki won o dide lati tun tempili Solomoni ko eyi ti Nebukadnessari wo pale ni odun 586BC.  Ko si woli to soro taara ni ona ti o lagbara si awon eniyan ilu re tabi woli ti o ni aseyori bi ti Haggai Oluwa pe Sekariah eni ti se akegbe re kekere lati ran lowo ninu ise nla kanna.  Haggai waasu laarin akoko kukuru sugbon ni igba ti o le ni.  Sekariah ko iran nipa koko tempili o si se afikun re pelu awon asotele temi to ni ye lori fun gbogbo akoko.

AKOKO TI HAGGAI SO ASOTELE

          Gbogbo asotele Haggai ni o waye ni odun keji isejoba Dairusi Hag 1:1, 15, 2:10 eleyi je odun 520 BC.  Opolopo awon asotele Ezekieli ni o waye ni akoto yi kanna.  Bi a ba fe lo ye igba ti Haggai so asotele ati igbe aye re a gbodo se abewo si iwe Ezra.  Ninu     iwe Ezra yi opo ekunrere alaye ni pa Haggai ni a so fun wa ati awon akoko re ti a ko ri ninu iwe Haggai funrara.  E kiyesi Ezra 1:1, 4:24- 6:15.  Ninu awon ese bibeli yi a gbo wi pe idapada kan sele si ile mimo ni odun 536BC.  Idapada yi ti a le pe ni ijadelo elekeji kuro ni oko igbekun, ni Oba Kirusi mu ko sese ti se Oba Persia.  Oba yi ni o fun awon Ju ni ase lati pada si Jerusalamu Ezra 1:1 -4.  Awon ti won je adari won ni Zerubabeli eni ti oni ase isejoba ati Joshua eni ti o je olori elesin. Labe idari awon eniyan mejeji yi awon eniyan ti won to 42,360 ti won je Ju ni won pada si ile Palestine.  Won fidi kale si Jerusalemu ati ilu alamulegbe bi Bethlehemu, Beteli, Anatioti, Gideoni ati awon ibi miran gbogbo Ezra 2.

          Iwe Ezra ntesiwaju lati so fun w ape a se ti Kirusi pa lati tun tempili ko ni won ko gbe jade fun opolopo odun Ezra 4:1 – Awon igbekun Ju ti won ti pada de lati Babiloni npongbe lati se afilole ijosin inu tempili lekansi.  Won ti gbe pepe ore ebo sisun ro si ipo re atijo Ezra 3:8 – 10.  Sugbon a mo pe won o ti pari kiko tempili ti won ti bere awon ara samaria ni o di won lowo awon wonyin je apakan keferi ti won si je iran awon igbekun lati orile-ede miran ti won fi tipatipa mu lati joko ni samaria lati owo Sagoni Oba Assria I odun 722BC A Oba keji 17:24 – 41 nigbati awon Ju ko ti won o tewo gba iranwo awon ara Samaria lati ba won ko tempili, awon ara samaria pada d iota won.  Nitori isoro ti won ni pelu awon ti o tele won ise kiko tempili yi pada duro patapata Ezra 4:1 – 5, 24, 5:16.

          Fun odun merindilogun (16) ni ise kiko tempili fi dawo duro.  Ipongbe won akoko pada di ailakasi.  Ona ati lowo pada di ohun ti won nife si.  O dabi eni pea won Ju tewo gba inunibini si kiko ile Oluwa nitori pe o fun won ni anfani lati lo akoko won ati owo won lati ko ile ara won Hag 1:1 – 3 pelu ihuwasi inu Olorun ko dun si won odun osi si tele fun awon Ju.

          Amosa, nigbati Dairusi di Oba, akoko tuntun bere fun awon Ju ni Jerusalemu, Dairusi di Oba ni Odun 51BC.  Ijoba awon Persia ko lagbara ni igba naa. Dairusi bere ise imosokan.  Awon oba nla ti won ti sakoso siwaju re, Kirusi ati Kambyses awon je oba jagunjagun nikan.  Won ti segun awon orile ede ti won si ti mu ijoba won gbooro si.  Sugbon opo awon orile ede ti won ti segun re tele ngbiyanju ati gba ominira lekansi.  Nigbati Dairusi di oba iwa ote be sile jakejado gbogbo ijoba na.  Awon ekun metalelogun (23 provice) ni won sote lara won ni Susaina, Assria, Arnenia, Perthia.  Lati le kappa awon ote wonyi Dairusi ja ogun mokandinlogun (19 battles).

          Isele yi ni ijoba Persia de ipinle won paapaa julo ni odun 520BC ninu eyi ti Haggai waasu.  Eleyi lo ntokasi oro ti woli yi so pe Oluwa yo mi awon orile ede Hag 2:6, 7, 21 – 22.  Haggai ntokasi mimi awon orile ede gege bi isele to gbodo siwaju mesaya, o si nwoye kiko tempili gege bi imurasile to se Pataki fun Israeli lati tewo gba oba won atoke wa.

EKO TI A TI KO NINU IWE HAGGAI

1.               Gbogbo iwaasu ni orison re ninu Olorun.

2.               Ese ki eniyan pe la ti se ife Olorun je ajakale arun.

3.               Ijo je aarin gbungbun esin ni gbogbo agbaye.

SEKARIAH – WOLI ARIRAN

ITAN IRAN RE/ ITAN IGBEAYE RE

                    E se akoko iwe yi ni a o fi bere soro:

Ese akoko soro nipa Sekariah gege bi omo Berekiah ti n se omo IDDO ori kini ese  ikeji 1:7.

Ninu iwe Esra asoro nipa woli yi gege bi omo Iddo. Laisiyemeji woli yi kanna ni an soro nipa re ninu awon iwe mejeji. Ninu iwe Esra a soro nipa woli yi gege bi eniti o gbe nigba  kanna pelu akoko ti a fun wa nipa asotele awon mejeji. Haggai 1:1 – 10 , Sek. 1 & 2.

Awon mejeji ni irufe ise kanna lati se. ise won ni lati dari ati lati ru awon eniyan  Isreali soke lati tun Tempili ko. Sekariah okere die ni ojo  ori si Haggai  Sek. 2 :4 , Hag. 2 :3. Sekariah je eni ti okun fun ogbon Olorun ti o si kun fun oye oni anfani lati wo ojo iwaju gege bi awon ti o siwaju re na ti se. niwon igbati o je alufa ti o sit un je woli bakanna (Neh.12:16). Bakanna lo tun je olori ebi, ipa akoran ti o ni ni Isreali opo pupo. Oruko re ntoka si eni ti ati fun ni ebun pataki ati agbara pataki lati se ise Pataki nitori oruko re ntumo si “Eni Olorun Ranti”.

AKOKO SEKARIAH  ARIRAN

Akoko iwe Sekariah yi je odun keji isejoba Dairusi. Amope eleyi waye ni odun 520BC. Akoko miran ti won tun da ba re  fun woli yi pe o se ise iranse re ni odun kerin isejoba oba Dairusi Sek. 1:1&7; 7 : 1. Osese ki  o je pe woli yi tesiwaju iwaasu re titi di odun 516 Bc nigbati won pari kiko tempili Esra 6:15. Nitorina akoko ti Sekariah gbe igbeaye re je akoko pelu ti Haggai. Nitori pe Haggai bere ise iranse woli re ni osu meji ki Sekariah ti o bere titi re Hag. 1 : 1

Ni akoko yi awon isele kan se ti o mu irukerudo wage ti awon iyipada si ti farahan ninu gbogbo ijoba na. nigba ti a ka ninu iwe Seka. 1:11 nitorina pe gbogbo aye wa ni isinmi  o si duro  je, eleyi tumosi pe inunibini ati atako si awon Ju ni o dawo duro ki ise  ati tesiwaju kiko tempili le tesiwaju.

Nigbati awon JU pada si Jerusalemu lati Babiloni asotele Jeremiah nipa aadorin odun ti won si imuse Jer.25:11 Jer. 29:10. Ise ( ti bere) lori titun tempili ko labe idari Joshua ati Zerubabeli. Awon  atako nipa awon alamulegbe awon omo Ju lo mu ki won sun ise na siwaju ti won ko fi teteepari kiko ile Oluwa.

Ni akoko isun siwaju yi awon omo Ju ti rewesi nitori won ko ni anfani lati mu Sioni pada wa si ipo re. Won ti fi ipile Tempili na le le ti pe sibe ko si ile kankan ti won ko sori ipile na. Pepe ore ebo sisun ni won ti gbe duro si ipe re atijo sugbon ko si alufa eye ti o eyi ti o ye lati sise isin lori pepe na Esra 3:2-3, Sek. 3:3.

O se Pataki ki won ka si awon eniyan lati  pada tun tempili na ko. Haggai fon ipe y sita ti o mu ki awon eniyan bere kiko tempili na. Zekariah na so asotele awon eniyan na si gba  irunisoke ti o mu ki ise tempili na wa si opin tabi pari. Gbogbo eleyi waye ni ojo keta osu adari ni odun kefa isejoba Dairusi oba Esra 6:15.

ALAYE ATI AWON OHUN TI O WA NINU IWE NAA

Awon asotele sekariah pin ara re si ipa meji. Ipa akoko ni ori kini si ori koje , nigbati ipa keji je ori kesan si ikerinla.

Awon mejeji yi bere pelu igba ti Zekariah  gbe igbeaye  re won si n wo ojo iwaju ti ti di igba ti akoko opin aye yoo de.

1).      Ori kini si ori kejo: Eleyi ni awon iwaasu meta ti won so ni bi isele meta ototo.

a).      Ori kini 1:1-6: Eleyi je oro akoso si gbogbo iwe naa. Iwasu na waye ni osu kejo odun keji Dairusi (519 BC).  O se agbekale Ihuwasi si gbogbo  iwe naa. Iwasu yi je okan lara ipe temi si  ironupiwada ti o lagbara ju ti o si jinle ju ninu gbogbo majemu laelae.

b).      Ori 1:7 – ti ti de  Chap. 6 : 15 :-  Ni abala yiyi ani ati  ri orisi iran mejo ti Sekariah ti Sekariah ri ni oru.

          Awon Iran yi ni won je apeere tabi aworan ona ti Olorun yo gba ba isreali lo. Lehin na ni ase ti Oluwa pa fun Sekariah tele pe  ki o de Joshua olori alufa lade.

                    Gbogbo awon iran oru yi ni o waye ni ojo  kerin-le-logun (24) osu kookanla  odun keji isejoba oba Dairusi. Eleyi je osu meji kerege lehin ti won ti fi okuta ninu  tempili na le lele Hag. 2:18 ,  Zek. 1 : 7.  Awon iran yi wa fun lati ru awon JU soke awon ti won ti igbekun  de si Jerusalemu lati tesiwaju ki won si pari kiko Tempili  ile Oluwa. Won ko wa ni awon ekko wonyii.

1).      Awon iranse lati Orun wa  Sek. 1:1-17

          Iran yi ko wa nipa iboju Pataki ti Olorun ni fun awon omo Isreali. O so gbangba pe “A o ko ile mi.”

2).      Iwo merin ati Gbenagbena Merin  Sek. 1:18-21

          Iran yi n ko wa pe awon ota Isreali ti pa ra won  run nipaogun ti won gbe dide ko si alatako si kiko ile Oluwa mo.

3).      Okunrin Ti o ni Okun iwon ni owo re . Sek. 2:1-end.

          Iran yi n ko wa wipe, Olorun yoo so Jerusalemu di ilu nla lekan si.

Olorun fun ra re yo gbe ninu Jerusalemu yo dabobo ilu na yo si dagba titi ti fi di Olu ilu nla. Ilu Jerusalemu ki yo ni odi, nitori Oluwa ni yo je odi ina yi ka ati wipe Oluwa ni yo je ogo laarin re.

4).      Joshua Olori Alufa  ti o wo aso  eeri, ti o rue e ara re ati awon eniyan:-

Sek 3 : 1-end

Iran yi ko wa pe a o we oye alufa mo ati wipe yo tesiwaju. Yo pada di aworan eka messiah eni ti o n bo wa. Ni ojo re wa  o mu ese ile na kuro  patapata.

5).      Opa Fitila Wura Ati igi Olifi Meji  Sek. 4.

Iran yi ko wa wipe ohun temi yo lagbara ju ohun ti a le fi oju ri loki nse nipa “Emi mi ni Oluwa awon omoogun wi” Nipa se awon eni ami ororo meji Zerubabeli ti n se olori agbegbe ati Joshua ti n se olori awon JU Fitila tempili Olorun yoo jo pelu itansan to da ni ona yi a o le ko ile Oluwa.

6).      Iwo kika ti o nfo  Sek. 5 : 1-4

Iran yi ni ko wa pe Olorun ti kede egun lori iwa ika o si ti pinnu lati ke gbogbo awon elese kuro.

7).      Osuwon Efah Sek. 5 :5-11

Iran yi n se akawe iwa ika gege  bi  obinrin buruburu. Obinrin yi wa ninu osuwon Efah  eyi ti a gbe lo jinarere  si ile Simari. Sekariah fe so ni ihin yip e nigba ti a bat un tempili ko a o mu ese kuro ni ile naa.

8).      Keke ogun Merin Sek. 6 : 1-8

Iran yi  n ko ni wipe keke merin yio ti  iwaju Oluwa ti onigbagbo ile aye jade wa. Won  wa fun aabo awon eniyan Olorun ati ile mimo. Nehemiah le ko awon odi ile na, sugbon aabo Jerusalemu to daju iso Olorun lori Jerusalemu ni.

Awon iran yi pari pelu bi a se de Josua olori alufa lade.  Josua ni aworan mesaya eka na, alufa nla ti o nbo wa ati oba nla ti o nbo wa.  Eleyi ni ekunrere ati aworan to pe nipa eni to nbo wa ninu majemu laelae.

D.      Chap 7 – 8: Awon ori meji yi je idahun Sekariah si awon eniyan to to wa lati Beteli lati wa beere nipa aawe.  Oro yi waye ni ojo kerin osu kesan odun kerin Dairusi eleyi ni odun 518BC.

Lati igba isubu Jerusalemu ni odun 586BC ni awon Ju ti ma ngbawe lori awon ajodun ayeye nla merin lori awon itan won ti akoko yi, awon ayeye merin yi ati awon akoko ninu odun ti won manse won ni yi.

1.       Kiko Jerusalemu ni igbekun lati owo Nebukadnessari; osu kerin (4^th month)

2.       Didana sun tempili lati owo Nebukadnessari osu karun (5^th month)

3.       Sise iku pa “Gedeliah” ti se gomina tabi Baale.  Osu keje (7^th month).

4.       Ibeere idoti Jerusalemu; osu kewa (10^th month) .

Ninu idahun re si awon okunrin Beteli, Sekariah tenumo pe aawe Israeli yoo dekun ati je aawe ibanuje yoo pada di odun ayo.  Opolopo awon orile-ede yoo darapo mo awon Israeli lati wa Oluwa Olorun awon omo ogun ni Jerusalemu Sek 8:18 – 23.

A.      ASOTELE NIPA IJOBA OLORUN TITUN – SEK 9 – 11

          Abala yi ni se pelu awon ileri ile na ti Israeli yoo gbe ati awon isegun lori ijoba awon ota.  Bakanna ni asotele yi nsoro lori awon ibukun ti a fi fun won loko ati ninu ile ati agbara gbogbo gbo.

          Abala yi o pari pelu owe idajo eyi to sele nipa bi Israeli se ko Olorun sile ati awon Olusoaguntan ti Oluwa ti ran.  Ni ori kesan Sekariah so asotele pe a o mu Juda ati Efraimu pada bo sip o a o si mu wa sokan won yoo si je asegun lori gbogbo ota won.  Bakanna ni a tun seleri ile fun won ati Oba.

          Ni ori kewa a o gba Israeli la a o si fi okun kan; ati wi pe ni ori kokanla Israeli yoo jiya fun kiko ibojuto Olusoaguntan ti Olorun ti ni fun.

B.       ASOTELE TI O NSE AKAWE ISEGUN IJOBA OLORUN TITUN ATI OJO OLUWA TI O NBO WA – Sek 12 - 14

          Abala yi ni se pato pelu opin aye.  O se afihan aworan meta okookan won yato o si dan moran nipa awon isele to tele opin aye.  Be ninu ori kejila a o do ti Jerusalemu lati owo awon ota re sugbon a o gbala nipa agbara Olorun:  Ni ori ketala awon to seku ni Israeli ti a ti fi iponju so di mimo ni aa o pa aye won mo.  Ni ori kerinla awon orile ede ti o do ti Jerusalemu ti won si ko, won ko ara won papo si ilu na, won o si se ajoyo ase ago ajao pelu awon Juu.  Ni na ohun gbogbo yoo di mimo ati pelu awon ikoko to nbe ni Jerusalemu ati awon saworo tin be lorun awon esin.  Ohun gbogbo ati kekere ati nila ni a o fi jin fun Oluwa.  Gbogbo abala yi je iran nipa idajo ati irapada nipa opin aye.

MALAKI – WOLI OLUKONI

ORUKO ENI TO KO

          A ko mo ohunkohun nipa woli Malaki yato si iwe ti o nje oruko re.  Niwon igba ti o je pe ohun ni woli ti o keyin ninu majemu laelae a ni ireti wi pe o ye ki o je eni ti a damo daradara sugbon oro yi kori be.  Niwon igba ti oruko Malaki ko farahan ni bomiran ninu majemu laelae, awon miran ti ro pe o se se ki oruko yi ma je oruko eni to ko iwe yi.  Ni awon akoko kan, amosa, awon kan gba pe oruko eniyan ni Malaki je biotileje pe, ko si woli majemu laelae ti o kowe labe oruko ti ki se tire.

          Oro ti a pe ni Malaki yi tumo si “iranse mi”.  Oro yi ni a lo ninu malaki 3:1, 2:7.   Oro Heberu “Malakhi” o je isoro di kekere lati inu “Malakhiyah” ti o tumo si “iranse Olorun”.  Woli Haggai naa bakanna je eni ti a ma npe ni iranse Olorun.  Nitori na o sese ki oruko Malaki ma je oruko eni to kowe yi sugbon ti o gba oruko yi nigba ti o di woli.

          Bi o ti wu kori, iranse Olorun yi gbodo je akikanju eniyan kan ki o to le doju ko ipo awon alufa be.  Nitorina itumo oruko re se Pataki.

          Awon oro to si iwe re ye fun agbeyewo.  Oro asotele (imo) ti Oluwa ti o ran si Israeli lati owo Malaki Mal 1:1.  Gbolohun yi oro “imo Oluwa” ni a ri bakanna ninu Sek 9:1, Sek 12:1.  Awon onkowe igbani so pe Ezra ni eni ti o ko iwe Malaki.  Awon miran so wi pe Zerubabeli tabi Nehemiah ni eni to kowe na.  Sibe awon miran gba pe Malaki yi gan je omo Lefi, Malaki tumo si eni ti a fi si ojuse mimu oro Olorun wa, a le pe Malaki ni (Missionary) awon ti a fun ni ise iranse ijadelo.

AKOKO WOLI NA

          Iwe yi ko toka si akoko gan ti a ko.  Amosa, won gbagbo pe eni ti o ko iwe yi o lgbe ni igbakan na gege bi Ezra ati Nehemiah.  Nitorina  o kowe yi ni aarin odun 460 – 430BC.  O je akoko ti awon ara Persia nsejoba.  Won ti tun tempili ko ti won si ti fi jin fun Olorun ni odun 516B ijosin ati irubo ojoojumo ni o ti nwaye nisinsinyi fun bi odun (65yrs) marundinladorin.  Igbe aye temi ni ko lo soke rara ni Israeli.  Awon alufa ni won ti rewesi ti won ti di eni ti ko si ninu emi mo.  Awon eran ti ko ye fun irubo ni won nfi nrubo lori pepe.  Awon eniyan ko san idamewa won mo ati wi pe iwa ikora eni sile o wopo laarin won.  Won gbagbe majemu Olorun awon eniyan si nbeere boya Olorun si je olododo sibe.   Won nbeere nitooto boya awon gan ni awon eniyan ti Olorun yan.  Awon nnkan wonyi ni awon ohun to nsele ati ipo ti awon eniyan wa ni akoko Nehemiah Neh 3:5, 5:1 – 13.

          Awon iwa buburu ti woli yi gbogun ti dabi irufe eyi ti Nehemiah na gbiyanju ati se atunse re nigba to se abewo si Jerusalemu ni igba keji ni odun 432BC. Neh 13:7 – 9.

AWON ESUN MEFA TI A FI KAN ISRAEL NINU IWE MALAKI

 I

                         III                                                                                  I I

                     V                                                                                                       VI

                                                                                  

                                                                         IV

Iwe yi bere pelu oro to ja gaara to si le nipa koko oro eyi ti woli yi nfe koni.  Eko na nipe Oluwa si feran Israeli 1:2 – 5.  O pari pelu ipe nla si Israeli lati ranti ofin Mose 4:4 – 6.

          Leyin oro afihan ti o wa ni ori kinni ese kinni, iwe na pin ara re si ona meje.

Awon na ni wonyi.

1.       Ori 1:2 – 5 –Ni abala yi woli yi fihan pe Olorun si feran Israeli.  Lati se afihan eleyi o so iyato laarin Israeli ati Edomu Israeli wa ninu igbekun sugbon a ti mu pada bo lati inu igbekun.  Ijiya ti Israel gba je fun igba die.   Edomu, ni abala miran, ni a ati le kuro ni ori oke re ti o je ibi isadi fun won ki yoo si pada bo lai.  Ijiya Edomu ki se fun igba die sugbon titi lae ni.

2.       Ori 1:6 -9 – Abala yi baa won Alufa ati awon Lefi wi.  Won ti ko yara ise  iranse won mimo sile, won ti di alailakasi si ofin ati majemu pelu Olorun.  Woli yi kigbe wi pe o san ju ki a tilekun tempili ju ka ru ebo si Oluwa ni awon ona ese.  Ni ona yi o pea won alufa si ironupiwada pelu okan ti o dan moran.

3.       Ori 2:10 – 16 – Abala yi je ibawi si awon eniyan nitori iborisa ati kisile won.  Itokasi ikosile ni yin je kiko awon aya won sile ti awon Ju gun le ki won le fe awon obinrin ajeji.  Iru igbeyawo be je ona iborisa ni igbe ti woli na nke, o si lodi si ipinnu Olorun lati pa iru omo Olorun mo.

4.       Ori 2:17 -3:6 – Abala yi je ikede idajo to nbo wa.  Awon eniyan ti beresi se iyemeji gidigidi boya Olorun onidajo ododo tile wa chap 2:17b.  Malaki dahun si iyemeji yi ni ede to soro jinle nipa mesaya to nbo wa.  Olorun ti awon eniyan nwa yoo de ni ojiji fun idajo ni woli na wi.  Ki o we awon omo Lefi mo ki o si we ile elese na mo.  Amosas, nitoripe Olorun je eni ti ki yipada a ki yoo pa awon omo Jakobu run chap 3:6.

5.       Ori 3 – 12 – Nihin yi ni woli yi fun wa ni apeere miran nipa ese ti awon eniyan da.  Won ti kuna a ti san idamewa won ati awon ojuse miran.  Nitori na akoko oda eesu, ati iyan yoo fi de.  Sugbon bi won o ba san awon gbese won lekunrere ile na yoo tun pada di ile ti Olorun feran.

6.       Ori  3:13 -4:3 – Eleyi ni abala keji ti a ko si awon eniyan to nsiyemeji Olorun.  Ninu Mal 2:7 won ti so wi pe nibo ni Olorun onidajo ododo wa?  Nisinsinyi won wi pe o je ohun osan lati sin Olorun?  Ki ni rere ti o wa ninu pipa ilana re mo?  Awon eniyan buburu nse rere, beni ni awon eniyan rere nse rere 3:14 -15.  Sugbon woli naa dahun pe Olorun mo awon ti se tire.  O ni iwe akole fun awon to beru Oluwa ati awon to nru enikeji soke ninu igbagbo 3:16.  Iru igbaniyanju yi le je ibere synagogue leyin o reyin.

7.       Ori 4:4 – 6: - Abala yi je abala ipe si opin Mose, ileri ni yoo tele pe Woli Elija yoo wa ni akoko lati dabobo idajo to nbo wa.  Yoo se eleyi nipa mimu ota kuro lara awon eniyan ati mimu okan won sokan mora.  Nipa eleyi malaki nfe so pe iran ti o ti koja ati iran tit un la o mu papo lati loye ati lati tewo gba ara won 4:6.

INIYE LORI IWAASU MALAKI

          Malaki je omo Israel to feran Israeli to si ni ipongbe lati mu ki Israeli je orile ede alagbara lekansi.  Erongba re akoko nipa ikowe re ohun ni lati ru awon eniyan re soke.  Awon asotele ati Sekariah ni ko hi ti wa si imuse tan biotiye.  Eleyi ba won eniyan lokan je pupo won nfe ri bi ijoba mesaya yoo se fi idi mule.

          Isiyemeji nipa ipese Olorun ati idajo ododo loni gbongbo re lori ijakule won yi.  Akoko atunse titun fun awon eniyan se Pataki ni akoko yi.  Lati le se eleyi woli yi tenu mo awon koko oro wonyi.

1.               Iniye lori tooto fun ijosin temi 1:6 –

2.               Iwa ipa to wa ninu ikosile – 2:1 –

3.               Wiwa mesaya ati ijoba – 3:1 –

4.               Ikora eni nijanu ayeraye to wa ninu ofin 4:4 -6, 2:7 – 8, 2:17 -:12.

Ni ipari o han gbangba lati inu iwe malaki pea won eniyana ti ni akoran nipa oye to sun mo won nipase awon orile-ede to yi won ka.  Siwaju si ati siwaju si ni won nfi awon ayeye igbaani seyin ati awon igbagbo igbaani ti baba won ni won ngbagbe re.

          Malaki ba emi titun yi ni Israeli nipa gbigbe ofin Mose laruge.  Pipa ofin yi mo ni o je orison okun ni awon orile-ede yi ti o ti koja.  Malaki mo bi a ti paamo ati bi a ti lo awon ohun rere ateyinwa.  Gege bi o ti wa pelu Kristi be ni malaki ri, ko si kekere ninu ofin oluwa ti yoo koja lo tabi ti yoo di alaiwulo.  Pelu Oluwa ohun gbogbo ni sise tesiwaju lati pa ofin Oluwa mo yoo si dara fun o (Amin).

                                                                                                                            ```